Αφρική: Μια σύγκρουση πράσινης μετάβασης και αποικιοκρατίας

Disclaimer: Απαγορεύεται η αναδημοσίευση, αναπαραγωγή, ολική, μερική ή περιληπτική ή κατά παράφραση ή διασκευή ή απόδοση του περιεχομένου του παρόντος διαδικτυακού τόπου με οποιονδήποτε τρόπο, χωρίς αναφορά στο RAWMATHUB.GR (με ενεργό link) ή χωρίς την προηγούμενη γραπτή άδεια του RAWMATHUB.GR. 

Η Αφρική, μια ήπειρος πλούσια σε πλήθος ορυκτών πρώτων υλών, αντιμετωπίζει τον έντονο ανταγωνισμό μεταξύ της Κίνας και της Ευρώπης, με σημαντικές κοινωνικές και περιβαλλοντικές επιπτώσεις.

Η Κίνα, έχοντας αναγνωρίσει νωρίς τη στρατηγική σημασία αυτών των πόρων, έχει ηγηθεί της κούρσας για την εξασφάλιση της πρόσβασης στα αφρικανικά ορυχεία εδώ και χρόνια. Η Κίνα έχει αποκτήσει σημαντικό έλεγχο στον εξορυκτικό τομέα της Αφρικής, επενδύοντας δισεκατομμύρια δολάρια και δημιουργώντας ισχυρούς δεσμούς με αφρικανικές κυβερνήσεις. Αυτή η κυριαρχία έχει προκαλέσει ανησυχίες στην Ευρώπη, η οποία τώρα προσπαθεί να καλύψει το χαμένο έδαφος.

Η Ευρώπη, και ιδιαίτερα η Γερμανία, επιδιώκουν να διαφοροποιήσουν τις πηγές εφοδιασμού τους και να μειώσουν την εξάρτηση τους από την Κίνα. Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει δρομολογήσει το Νόμο για τις Κρίσιμες Πρώτες Ύλες, με στόχο την οικοδόμηση νέων εταιρικών σχέσεων με αφρικανικές χώρες και την επένδυση δισεκατομμυρίων ευρώ σε έργα πράσινου υδρογόνου και άλλες πρωτοβουλίες.

Ωστόσο, αυτή η ευρωπαϊκή προσπάθεια συναντά την αυξανόμενη επιφυλακτικότητα των αφρικανών ηγετών, οι οποίοι απορρίπτουν την ιδέα η Αφρική να αποτελέσει έναν απλό προμηθευτή πρώτων υλών για την ενεργειακή μετάβαση της Ευρώπης. Πολλοί βλέπουν τις τρέχουσες σχέσεις ως μια συνέχιση της αποικιοκρατίας, όπου τα οφέλη από την εξόρυξη σπάνια φτάνουν στις τοπικές κοινότητες.

Η Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό (ΛΔΚ) αποτελεί ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα των αρνητικών επιπτώσεων της παγκόσμιας ζήτησης για κρίσιμες ορυκτές πρώτες ύλες. Η επαρχία Λουλάμπα της ΛΔΚ είναι πλούσια σε λίθιο, χαλκό, κολτάνιο και, κυρίως, κοβάλτιο, ένα βασικό συστατικό για τις μπαταρίες ηλεκτρικών οχημάτων. Η ΛΔΚ είναι ο μεγαλύτερος παραγωγός κοβαλτίου στον κόσμο, με πάνω από το 50% των ηλεκτρικών οχημάτων να περιέχουν κοβάλτιο που εξορύχθηκε εκεί.

Ωστόσο, μεγάλο μέρος αυτού του κοβαλτίου εξορύσσεται σε επικίνδυνες και παράνομες συνθήκες από μικρής κλίμακας, αυτοσχέδιες, εξορύξεις (ASM). Μέχρι και το 25% του κοβαλτίου της ΛΔΚ προέρχεται από αυτές τις εξορύξεις, όπου οι εργάτες εργάζονται σε επισφαλείς συνθήκες, κατεβαίνοντας 30 μέτρα σε μη ασφαλισμένα φρέατα, με πολλούς από αυτούς να έχουν χάσει τη ζωή τους.

Ο τοπικός δημοσιογράφος Λουσιάν Κοΐ αποκαλύπτει τις αδιαφανείς δομές ιδιοκτησίας και την κυριαρχία των Κινέζων εμπόρων, οι οποίοι ελέγχουν σχεδόν τα πάντα στον εξορυκτικό τομέα και κατηγορούνται για χειραγώγηση και εκμετάλλευση των εργατών, καταβάλοντας εξαιρετικά χαμηλές τιμές για τα εξορυσσόμενα μέταλλα.

Το κοβάλτιο από αυτές τις βιοτεχνικές εξορύξεις συχνά αναμειγνύεται με υλικό που εξορύσσεται βιομηχανικά και επεξεργάζεται σε μεγάλες εγκαταστάσεις επεξεργασίας, καταλήγοντας τελικά σε διάφορα τεχνολογικά προϊόντα παγκοσμίως. Ακτιβιστές για τα ανθρώπινα δικαιώματα επιβεβαιώνουν ότι το κοβάλτιο από αυτές τις μη ασφαλείς εξορύξεις εισέρχεται στην παγκόσμια αγορά, με τους Ευρωπαίους αγοραστές να επωφελούνται από την αυξανόμενη ζήτηση, ενώ αποφεύγουν την άμεση εμπλοκή.

Η Μέλανι Μίλερ, ερευνήτρια στο Βερολίνο, επισημαίνει την υποκρισία της Ευρώπης, η οποία επωφελείται από την εξόρυξη πόρων στην Αφρική με τεράστιους οικολογικούς και κοινωνικούς κινδύνους, ενώ έχει σταματήσει σε μεγάλο βαθμό τις εξορυκτικές δραστηριότητες στην ίδια την Ευρώπη.

Η ΕΕ προσπαθεί να εξασφαλίσει πόρους μέσω του CRMA, με στόχο τη διαφοροποίηση των πηγών προμήθειας και την οικοδόμηση νέων εταιρικών σχέσεων. Επιδιώκει να απεξαρτηθεί από την Κίνα, εστιάζοντας σε μακροπρόθεσμες, βιώσιμες συνεργασίες μέσω της πρωτοβουλίας Global Gateway, με σχέδια για επενδύσεις 300 δισ. ευρώ έως το 2027.

Η Γερμανική Υπηρεσία Ανάπτυξης GIZ αναπτύσσει πιλοτικά έργα στο Λουμπουμπάσι της ΛΔΚ για τη νομιμοποίηση του εξορυκτικού τομέα, αν και αντιμετωπίζει αντίσταση από κατεστημένα συμφέροντα. Πολλοί Κονγκολέζοι παραμένουν σκεπτικοί για το ανανεωμένο ενδιαφέρον της Ευρώπης, δεδομένων των πληγών της βίαιης βελγικής αποικιοκρατίας.

Οι βιομηχανικές εξορύξεις, που ανήκουν σε μεγάλο βαθμό σε Κινέζους, έχουν αντικαταστήσει πολλές μικρές επιχειρήσεις εξόρυξης. Ακτιβιστές για τα ανθρώπινα δικαιώματα που ερευνούν την περιβαλλοντική ζημιά κοντά στο ορυχείο Καμόα, αντιμετώπισαν εκφοβισμό από την ιδιωτική ασφάλεια που προσέλαβε ο Κινέζος ιδιοκτήτης. Οι τοπικές κοινότητες που ζουν κοντά σε αυτά τα ορυχεία αναφέρουν σοβαρές επιπτώσεις, όπως κατεδαφίσεις σπιτιών, ζημιές από εκρήξεις, αναγκαστικές μετεγκαταστάσεις και εκτεταμένη μόλυνση του νερού και του αέρα που οδηγεί σε προβλήματα υγείας.

Ενώ ορισμένες κινεζικές εταιρείες προσπαθούν να βελτιώσουν την εικόνα τους, ο δημοσιογράφος Λουσέν Καχουζί επισημαίνει ότι και οι ίδιοι οι ηγέτες του Κονγκό πρέπει να λογοδοτήσουν για την έλλειψη εποπτείας.

Στη Ναμίμπια η Ευρώπη επενδύει δισεκατομμύρια σε έργα πράσινου υδρογόνου. Η γερμανο-ναμιμπιανή κοινοπραξία Hyphen, σχεδιάζει ένα τεράστιο έργο στο Λούντεριτς, με εκτιμώμενο κόστος 10 δισ. δολαρίων, ποσό που ισοδυναμεί με το ΑΕΠ της Ναμίμπια, με στόχο να το καταστήσει κόμβο πράσινου υδρογόνου της Αφρικής.

Ο Ρικάρντο Γκόρα Γκόρσεμπ περιγράφει την ευρωπαϊκή προσέγγιση στις συνεργασίες ως συχνά υποτιμητική, σε αντίθεση με την πιο άμεση επιχειρηματική προσέγγιση της Κίνας. Τονίζει την ανάγκη για γνήσια εταιρική σχέση, όχι για ένα «σύνδρομο του σωτήρα». Το έργο υπόσχεται χιλιάδες θέσεις εργασίας στο Λούντεριτς, μια πόλη με πάνω από 50% ανεργία. Ωστόσο, υπάρχουν ανησυχίες ότι το Λούντεριτς θα μπορούσε να έχει την ίδια μοίρα με το Κόλμανσκοπ, μια πρώην πόλη με δραστηριότητες εξόρυξης διαμαντιών που εγκαταλείφθηκε μετά την αφαίρεση των εξορυσσόμενων πόρων. Τοπικοί αξιωματούχοι είναι επιφυλακτικοί σχετικά με την εξάρτηση από ένα μόνο εμπόρευμα και τονίζουν τη σημασία της διαφοροποίησης. Επιπλέον, οι προκλήσεις που σχετίζονται με τις υποδομές είναι σημαντικές, συμπεριλαμβανομένης της επέκτασης του λιμανιού και της αποκατάστασης των σιδηροδρομικών υπηρεσιών.

Υπάρχουν και άλλοι κίνδυνοι, όπως η έλλειψη μιας καθιερωμένης παγκόσμιας αγοράς για την πράσινη αμμωνία - η οποία θα παράγεται από το πράσινο υδρογόνο - και η ανάγκη για μακροπρόθεσμα ασφαλή επίπεδα προμηθειών για τους αγοραστές. Η ειδική απεσταλμένη της Γερμανίας για θέματα συνεργασίας με τη Ναμίμπια, απορρίπτει τις κατηγορίες για «ενεργειακή αποικιοκρατία», δηλώνοντας ότι η ίδια η Ναμίμπια ξεκίνησε το έργο για να δημιουργήσει θέσεις εργασίας και έσοδα.

Ο προεδρικός σύμβουλος της Ναμίμπια, Τζέιμς Μανούπε, επιδιώκει να αποφύγει η χώρα του να βρεθεί σε δύνη από τις παγκόσμιες συγκρούσεις εξουσίας, τονίζοντας μια διπλή προσέγγιση που περιλαμβάνει τη συνεργασία με την Κίνα. Πολλοί κάτοικοι της Ναμίμπια, ιδιαίτερα οι νέοι, είναι σκεπτικοί, έχοντας ακούσει παρόμοιες υποσχέσεις από προηγούμενες απόπειρες για εξόρυξη πόρων που δεν μεταφράστηκαν ποτέ σε απτά οφέλη για τις κοινότητές τους. Αισθάνονται αποκλεισμένοι από ευκαιρίες λόγω έλλειψης διαφάνειας και ευνοιοκρατίας.

Ανησυχίες εκφράζονται επίσης από υποστηρικτές θυμάτων της γερμανικής αποικιακής βίας, καθώς το έργο εκτυλίσσεται κοντά σε ένα πρώην στρατόπεδο συγκέντρωσης, όπου χιλιάδες πέθαναν. Ειρωνικά, το έργο μπορεί να διαταράξει μαζικούς τάφους εκείνης της εποχής λόγω της επέκτασης του λιμανιού. Περιβαλλοντικές ομάδες ανησυχούν για τον αντίκτυπο του έργου σε ένα προστατευόμενο εθνικό πάρκο, το οποίο φιλοξενεί σπάνια είδη φυτών, αμφισβητώντας εάν μια τέτοια βιομηχανική παρέμβαση θα ήταν ανεκτή στη Γερμανία.

Η Νιγηρία παρουσιάζεται ως μια περίπτωση όπου ο φυσικός πλούτος υπήρξε «κατάρα». Από τη δεκαετία του 1950, οι ευρωπαϊκές εταιρείες εξορύσσουν ορυκτά καύσιμα, αλλά τα έσοδα έχουν ωφελήσει μια διεφθαρμένη ελίτ, αφήνοντας τον μισό πληθυσμό της χώρας σε καθεστώς φτώχειας. Το ανανεωμένο ευρωπαϊκό ενδιαφέρον για το νιγηριανό φυσικό αέριο, ιδίως από τη Γερμανία, προκαλεί ανησυχίες στους περιβαλλοντολόγους, οι οποίοι το βλέπουν ως μια συνέχιση της αποικιακής εξόρυξης.

Η ερευνητική δημοσιογράφος Τίφα Οράμπι υπογραμμίζει την μυστικότητα που περιβάλλει τις γερμανικές συμφωνίες για το φυσικό αέριο και εκκφράζει τους φόβους της ότι οποιαδήποτε έσοδα δεν θα οδηγήσουν σε ουσιαστική ανάπτυξη. Το Δέλτα του Νίγηρα, ένα κέντρο για το πετρέλαιο και το φυσικό αέριο, υποφέρει από εκτεταμένη ανασφάλεια λόγω ένοπλων ομάδων που επιδιώκουν ένα μερίδιο του πλούτου. Τα παράνομα διυλιστήρια προκαλούν σοβαρή περιβαλλοντική ρύπανση, η οποία λαμβάνει ελάχιστη προσοχή.

Ο διευθύνων σύμβουλος της νιγηριανής εταιρείας που διαχειρίζεται τη συμφωνία εξαγωγής φυσικού αερίου με τη Γερμανία, συζητά μια σύμβαση ύψους 5 δισ. ευρώ, με στόχο την πρώτη παράδοση φυσικού αερίου έως το 2027. Ωστόσο, εκφράζει απογοήτευση για τα αντιφατικά μηνύματα της Ευρώπης σχετικά με τα ορυκτά καύσιμα.

Τοπικοί ηγέτες περιγράφουν την εξόρυξη πετρελαίου και φυσικού αερίου ως «εφιάλτη», που οδηγεί σε προβλήματα υγείας και προσδόκιμο ζωής μόλις 40 ετών, με τις τοπικές ελίτ να είναι οι μόνες που κερδίζουν. Ο Νιμοέι, βραβευμένος με Νόμπελ, επισημαίνει ότι η αποικιοκρατία συνεχίζει να αφήνει το αποτύπωμα της μέσω άνισων και εκμεταλλευτικών σχέσεων, σημειώνοντας την υποκρισία των ευρωπαϊκών χωρών που απαγορεύουν την εξόρυξη ορυκτών καυσίμων στην Ευρώπη, ενώ τα εισάγουν από την Αφρική.

Ενώ η Ευρώπη στοχεύει σε εταιρικές σχέσεις που βασίζονται στην ακεραιότητα, τις δίκαιες συνθήκες και τα αξιοπρεπή εργασιακά πρότυπα για να επιτύχει την ενεργειακή της μετάβαση, η πραγματικότητα συχνά υστερεί. Το κυνήγι για φυσικούς πόρους στην Αφρική πυροδοτεί βαθιά πολιτική συζήτηση, με την Ευρώπη να βαδίζει σε μια λεπτή γραμμή μεταξύ των δηλωμένων αξιών και των στρατηγικών της συμφερόντων.

Η πράσινη μετάβαση δεν πρέπει να επαναλάβει τα λάθη του παρελθόντος, αλλά να δημιουργήσει μια νέα σχέση με την Αφρική, βασισμένη στον αμοιβαίο σεβασμό, τη δικαιοσύνη και τη βιώσιμη ανάπτυξη. Μόνο τότε θα μπορέσει η Αφρική να αξιοποιήσει τον πλούτο της για το καλό του λαού της και να διαδραματίσει έναν ηγετικό ρόλο στην παγκόσμια προσπάθεια για ένα πιο πράσινο μέλλον.

ΣΥΓΓΡΑΦΗ - ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΣΥΝΤΑΚΤΙΚΗ ΟΜΑΔΑ RAWMATHUB.GR