Η εκπαίδευση στην επιχειρηματικότητα και η υποστήριξη των νέων στο επιχειρείν

Επίκουρος Καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου

Ο Δρ. Αλέξανδρος Κακούρης έχει σπουδάσει Φυσική στο Πανεπιστήμιο Αθηνών όπου εκπόνησε και τη διδακτορική του διατριβή στην Αστροφυσική το 1997. Ακολούθησε επίσης σπουδές στην Εκπαίδευση Ενηλίκων στο Ελληνικό Ανοιχτό Πανεπιστήμιο (2011) και απέκτησε Διδακτορικό δίπλωμα στην Επιχειρηματικότητα από το Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου (2017). Έκτοτε ασχολήθηκε ερευνητικά τόσο με τη Φυσική όσο και με την Εκπαίδευση. 

Μέσα από τη δραστηριότητά του ως συντονιστής του Γραφείου Διασύνδεσης του ΕΚΠΑ (2004-2008) ασχολήθηκε με θέματα νεανικής επιχειρηματικότητας, συμβάλλοντας μετέπειτα στην εισαγωγή του μαθήματος "Καινοτομία και Επιχειρηματικότητα" στο Τμήμα Πληροφορικής και Τηλεπικοινωνιών, στο οποίο μετέχει ως διδάσκων από το 2007. Εκτός της διδακτικής του ενασχόλησης παράγει επίσης πρωτότυπη έρευνα σε θέματα επιχειρηματικής εκπαίδευσης.

RAWMATHUB.GR: Κάντε μας μία σύντομη περιγραφή της μέχρι τώρα πορείας σας

Α. Κακούρης: Οι βασικές μου σπουδές είναι στη Φυσική και μετέπειτα διδακτορικές σπουδές στην Αστροφυσική. Κατόπιν έστρεψα τα ενδιαφέροντά μου στην Εκπαίδευση Ενηλίκων και στην Επιχειρηματικότητα (από το 2006) όπου απέκτησα δεύτερο διδακτορικό δίπλωμα. Στο χώρο της Φυσικής εργάστηκα ως Καθηγητής σε δευτεροβάθμιο και τριτοβάθμιο επίπεδο και ως μεταδιδακτορικός ερευνητής (ως το 2002).

Υπήρξα συνεργάτης καθηγητής του Ελληνικού Ανοικτού Πανεπιστημίου σε θέματα εξ’ αποστάσεως εκπαίδευσης και έπειτα ανέλαβα (2004) συντονιστής το Γραφείο Διασύνδεσης του ΕΚΠΑ, το οποίο παρείχε υπηρεσίες συμβουλευτικής σταδιοδρομίας σε φοιτητές. Στο αντικείμενο της επιχειρηματικότητας δίδαξα ως συνεργάτης καθηγητής σε τριτοβάθμιο επίπεδο και από το 2021 είμαι Επίκουρος Καθηγητής στο Τμήμα Διοικητικής Επιστήμης και Τεχνολογίας του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου με γνωστικό αντικείμενο την επιχειρηματικότητα.

Υπήρξα Σύμβουλος καινοτομίας του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών για ένα έτος. Έχω συγγράψει πέντε εκπαιδευτικά εγχειρίδια, επιστημονικά άρθρα και συμμετέχω ανελλιπώς στη διοργάνωση διεθνών συνεδρίων στην καινοτομία και επιχειρηματικότητα από το 2007.

RAWMATHUB.GR: Τι θεωρείτε ότι λείπει από τον κλάδο ενασχόλησης σας;

Α. Κακούρης: Αν θεωρήσω ότι ο «κλάδος» μου είναι η εκπαίδευση στην επιχειρηματικότητα και η υποστήριξη των νέων στο επιχειρείν, πιστεύω ότι αυτό που «λείπει» είναι η ανάπτυξη αποτελεσματικών προσεγγίσεων και παρεμβάσεων ώστε το πνεύμα του σύγχρονου επιχειρείν να επικοινωνείται σωστά στους νέους. Η νεανική επιχειρηματικότητα σήμερα αναφέρεται σε μεγάλο βαθμό στην καινοτομία (επιχειρηματικότητα αποφοίτων) και στην επίλυση κοινωνικών προβλημάτων. Έχει δηλαδή αποσυνδεθεί μερικώς από την αυστηρή οικονομική αντίληψη και προτείνεται ως ικανότητα χρήσιμη στην επαγγελματική ζωή των νέων.

Ωστόσο, παραμένει «επικίνδυνη» δραστηριότητα λόγω της υψηλής θνησιμότητας των νεοφυών επιχειρήσεων παρά τη σύγχρονη υποστήριξη μέσω θερμοκοιτίδων και άλλων επιχειρηματικών οικοσυστημάτων. Θα έλεγα λοιπόν ότι «απουσιάζει» η συστηματική και πολύπλευρη επικοινωνία των εννοιών αυτών σε νέους οι οποίοι δεν διαθέτουν επαρκή εμπειρία και επίσης, η συνεπής με τα δεδομένα ενσωμάτωση της κριτικής σκοπιάς του επιχειρείν στις καθημερινές πρακτικές και παρεμβάσεις μας.

RAWMATHUB.GR: Τι θεωρείτε ότι κάνει τον κλάδο σας σημαντικό στο συνολικό value chain;

Α. Κακούρης: Ο «κλάδος» τον οποίο επικαλέστηκα δεν είναι τυπικός στην αλυσίδα αξίας. Εμείς ως ερευνητές και εκπαιδευτές οφείλουμε να ερευνούμε, να προωθούμε και να καλλιεργούμε τις έννοιες αυτές σε ενδιαφερόμενους. Λειτουργούμε δηλαδή «οριζόντια» στην αλυσίδα αυτή όταν αντιμετωπίζουμε φοιτητές, μεταπτυχιακούς, ενήλικες, φορείς, θεσμούς αλλά και επαγγελματίες οι οποίοι είναι όλοι απαραίτητοι προκειμένου να τροφοδοτηθεί η καθ΄ όλα πολύπλοκη διαδικασία του επιχειρείν.

Ορισμένοι μπορεί να διαφωνήσουν με τη σημαντικότητα των παρεμβάσεών μας θεωρώντας ότι το επιχειρείν συμβαίνει αυτονόητα και οι επιχειρηματίες «γεννιούνται», όμως η σύγχρονη επιχειρηματικότητα τω νέων και ιδιαίτερα οι απαιτήσεις για καινοτομία στο ανταγωνιστικό και μεταβαλλόμενο περιβάλλον επιβάλλουν υπεύθυνη προετοιμασία και υποστήριξη. Δεν αναφερόμαστε δηλαδή σε επιχειρηματικότητα οποιουδήποτε είδους, αλλά σε επιχειρηματικότητα καινοτομίας η οποία είναι ιδιαίτερα θνησιγενής αλλά και απαραίτητη για την απόκτηση τεχνολογίας.

RAWMATHUB.GR: Ποιές δυσκολίες αντιμετωπίσατε;

Α. Κακούρης: Η δυσκολία στην επικοινωνία του επιχειρείν σε νέους είναι η χρόνια συσχέτισή του με το εμπόριο, το κέρδος και τις συνήθεις ρουτίνες μεγάλων εταιρειών. Παρόλο που αυτά είναι παρόντα στην αγορά και συχνά προβάλλονται ως πρότυπα, η επιχειρηματικότητα καινοτομίας σε νεανικούς πληθυσμούς διαφοροποιείται σημαντικά. Έτσι χρειάζονται διευκρινήσεις, ειδικές βιωματικές ασκήσεις και παραδείγματα. Για το λόγο αυτό συγγράφονται πλέον ειδικά εγχειρίδια επιχειρηματικότητας.

Για παράδειγμα, στις σύγχρονες συστάδες καινοτομίας ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι μικροεπιχειρήσεις έντασης γνώσης όπου ο επιχειρηματικός τρόπος σκέψης και οι επιθυμίες για μεγέθυνση είναι διαφορετικές από τις συνήθεις. Η κοινωνική επιχειρηματικότητα επίσης δεν μπορεί να εξηγηθεί με τα παλαιότερα πρότυπα ενώ η ενδοεπιχειρηματικότητα βρίσκει σπάνια παραδείγματα λόγω των καθιερωμένων προτύπων και οργανωσιακών συμπεριφορών στις μεγάλες εταιρείες. Παρατηρείται ακόμη διαχωρισμός της έννοιας της καινοτομίας από την επιχειρηματικότητα πράγμα που δυσκολεύει την ενιαία αντίληψή τους και συνεπώς την εφαρμογή.

RAWMATHUB.GR: Τι συμβουλές θα δίνατε σε νέους που θέλουν να επιχειρήσουν στον συγκεκριμένο κλάδο εργασίας;

Α. Κακούρης: Το σημερινό επιχειρείν, ιδιαίτερα το τεχνολογικό, απαιτεί ορισμένες δεξιότητες και προσωπικά χαρακτηριστικά, ίδια κεφάλαια, ειδική γνώση όπως επίσης σκληρή εργασία με αβέβαια αποτελέσματα. Από την άλλη είναι συναρπαστικό διότι δεν αποβλέπει μόνο σε κέρδη αλλά και σε προσωπική επίτευξη και αυτονομία. Έτσι, η σχετική μέριμνα θα πρέπει να περιλαμβάνει μια πρώιμη εξάσκηση σε αυτά, ει δυνατόν μέσα από προστατευμένα περιβάλλοντα όπως οι επιχειρηματικές θερμοκοιτίδες και τα οικοσυστήματα, ώστε τα πρώτα βήματα ενός αρχάριου επιχειρηματία να μην του ή της επιφέρουν σημαντικές και αμετάκλητες απώλειες.

Η όποια αρχική αποτυχία αποτελεί πηγή γνώσης για τα μετέπειτα βήματα εφόσον βέβαια δεν έχουν γίνει σημαντικά λάθη. Έτσι, μια συμβουλή θα ήταν οι ενδιαφερόμενοι να πειραματιστούν πρώτα με αυτά σε μικρή κλίμακα πριν προχωρήσουν σε μεγαλύτερα σχέδια. Μια δεύτερη συμβουλή αφορά στην προσωπική ενδοσκόπηση του καθενός προκειμένου να ανακαλύψει ποια από τα απαιτούμενα χαρακτηριστικά και ποια ειδική γνώση κατέχει.

Άλλωστε, για τη συνολική οικονομική ανάπτυξη ένα ποσοστό επιχειρηματιών της τάξεως του 30% στον γενικό πληθυσμό επαρκεί και επίσης οι περισσότεροι νέοι επιχειρηματίες δεν επιτυγχάνουν με την πρώτη προσπάθειά τους.

RAWMATHUB.GR: Ποιές είναι οι ανησυχίες και οι σκέψεις σας για το μέλλον της επιχειρηματικότητας, της καινοτομίας και της εκπαίδευσης;

Α. Κακούρης: Μια ανησυχία είναι ότι η επιχειρηματικότητα προτείνεται αδιακρίτως ως εναλλακτική της μισθωτής εργασίας, και στην ουσία της έλλειψης θέσεων εργασίας, στους νεανικούς πληθυσμούς. Αυτό είναι αποτέλεσμα της αλλαγής του οικονομικού παραδείγματος από βιομηχανική οικονομία σε οικονομία, και κατ’ επέκταση κοινωνία, της γνώσης που συνέβη από τα μέσα της δεκαετίας του ’80.

Στην γρήγορη εξέλιξη των πραγμάτων συμβάλλει εμμέσως και η παρατηρούμενη πρόοδος στην πληροφορική. Έτσι, η επιχειρηματικότητα σήμερα θα πρέπει να είναι καινοτόμος και ει δυνατόν τεχνολογική (ή επιστημονική). Γι’ αυτό η επιχειρηματικότητα διδάσκεται σε τριτοβάθμια ιδρύματα. Όμως, η τεχνολογική επιχειρηματικότητα είναι περισσότερο ανταγωνιστική και λιγότερο επικερδής από άλλες μορφές της. Για το λόγο αυτό χρειάζεται θεσμική υποστήριξη.

Η θεσμική αυτή υποστήριξη μπορεί να μην είναι μόνο οικονομική αλλά και εκπαιδευτική εφόσον μπορούν να δημιουργηθούν κατάλληλες καταρτίσεις όπου το κατά τα άλλα υψηλό επιστημονικό δυναμικό των νέων να μπορέσει να δημιουργήσει το καινούριο προς όφελος του. Υπό το φως των εξελίξεων, το επιχειρείν και ιδιαίτερα το καινοτομείν θα πρέπει να τοποθετηθούν σε κατάλληλες εννοιολογικές βάσεις.

RAWMATHUB.GR: Πως ορίζεται η καινοτομία στην Επιστήμη; Ποιες οι ιστορικές βάσεις της;

Α. Κακούρης: Πατέρας της καινοτομίας στην οικονομική σκέψη θεωρείται ο Joseph Schumpeter στο πρώτο μισό του 20ου αιώνα. Μπορεί αυτό να προκαλεί εντύπωση αλλά η καινοτομία δεν είχε απασχολήσει πριν την οικονομική σκέψη άμεσα. Η επιχειρηματικότητα επίσης δεν ήταν ξεκάθαρη οικονομική έννοια πριν τον 20ο αιώνα.

Ο Schumpeter όρισε την καινοτομία ως «νέο συνδυασμό». Ο γενικός αυτός ορισμός περιλαμβάνει ανακαλύψεις από την επιστήμη αλλά και ανασυνδυασμούς υφιστάμενων γνώσεων πόρων (χωρίς ανακαλύψεις). Ο Schumpeter μίλησε μέσω της καινοτομίας για τη «δημιουργική καταστροφή» με ορατούς κύκλους στην οικονομική εξέλιξη. Μάλιστα, ανάμεσα στις μορφές καινοτομίας που όρισε περιλαμβάνει και την περίπτωση εξεύρεσης μιας νέας πηγής πρώτων υλών. Θα λέγαμε λοιπόν ότι η καινοτομία είναι ένας νέος συνδυασμός, μια παραγωγή πράγματος με οικονομική αξία από το τίποτα.

Αν η αξία δεν είναι οικονομική τότε μιλάμε γενικότερα για δημιουργικότητα. Παρά τις διατυπώσεις του Schumpeter η καινοτομία δεν περιλαμβανόταν στα οικονομικά μοντέλα, το θέμα ονομαζόταν οικονομικά της τεχνολογίας, μέχρι τη δεκαετία του ’80 όπου η θεωρία της ενδογενούς ανάπτυξης και η οικονομία της γνώσης επανάφερε την καινοτομία στο προσκήνιο.

RAWMATHUB.GR: Ποιά είναι η σύνδεση της Καινοτομίας με την Επιστήμη και την Τεχνολογία;

Α. Κακούρης: Η καινοτομία σε μεγάλο βαθμό απορρέει από την επιστήμη και την τεχνολογία. Η τεχνολογική καινοτομία θεωρήθηκε μετά τη δεκαετία του 1940 το επόμενο στάδιο της εφαρμοσμένης έρευνας όπου δημιουργούνται πρωτότυπα και η νέα τεχνολογία εμπορευματοποιείται. Τη δεκαετία του 1960 προστέθηκε η φάση παραγωγής και διάχυσης των νέων προϊόντων.

Γενικότερα, η καινοτομία σήμερα θεωρείται ότι ξεκινά στην αγορά από την ανασυνδυαζόμενη γνώση και επίσης από τη νέα γνώση στα όρια της αγοράς με την επιστήμη, διαταράσσοντας την ισορροπία της με τρόπο που περιέγραψε αρχικά ο Schumpeter. Ο Schumpeter εμπνεύστηκε τον ρόλο του καινοτόμου επιχειρηματία από τις μεγάλες ανακαλύψεις της φυσικής στην εποχή του.

Σήμερα θα λέγαμε ότι η καινοτομία αντλεί από την επιστήμη όμως από περισσότερες επιστημονικές περιοχές (αν όχι από όλες) καθώς δεν είναι μόνο τεχνολογική αλλά είναι και εμπορική και οργανωσιακή. Απαιτεί δηλαδή οριζόντιες αλλαγές στις περισσότερες μονάδες μιας επιχείρησης προκειμένου να συμβεί. Από την άλλη, η σύγχρονη ανάγκη για καινοτομία ωθεί την επιστημονική έρευνα.

RAWMATHUB.GR: Τι πιστεύετε ότι είναι καθοριστικής σημασίας για το μέλλον της καινοτομίας στην Επιστήμη;

Α. Κακούρης: Η καινοφανής έννοια του επιχειρηματικού πανεπιστημίου, ή ερευνητικού φορέα, είναι η σύγχρονη πρόκληση στη σχέση καινοτομίας και επιστήμης. Δηλαδή, η σύγχρονη έρευνα συμμετέχει άμεσα στην οικονομία μέσω της μεταφοράς τεχνολογίας και αντίστροφα, η οικονομία χρειάζεται την πρόοδο της επιστήμης. Στην πράξη αυτό σημαίνει ότι οι ερευνητικοί φορείς συμμετέχουν άμεσα, μέσω εταιρειών τεχνοβλαστών, ή έμμεσα, μέσω δικαιωμάτων χρήσης, σε επιχειρηματικά οικοσυστήματα με σκοπό την καινοτομία και την περαιτέρω οικονομική μεγέθυνση. Αυτό θεωρείται σήμερα η τρίτη αποστολή του πανεπιστημίου, ως ενεργού οικονομικού φορέα, πέρα από τη διδασκαλία και την έρευνα.

Όμως, υπάρχει κριτική στις νέες αυτές διαδικασίες οι οποίες θα πρέπει μέσω των αποτελεσμάτων τους να δείξουν αν και πώς το μοντέλο της οικονομίας της γνώσης λειτουργεί. Το θέμα αυτό και τα αντίστοιχα αποτελέσματα για την κοινωνία νομίζω ότι είναι καθοριστικής σημασίας για το μέλλον της σχέσης καινοτομίας και επιστήμης. Με δεδομένη τη νεότητα των φαινομένων αυτών παρακολουθούμε όλοι τις εξελίξεις. Σίγουρα ο ρόλος της πολιτείας και των θεσμών είναι κρίσιμος προκειμένου να εναρμονιστούν τα διάφορα μέρη στο σύγχρονο οικονομικό και κοινωνικό γίγνεσθαι.