Οι χρυσοφόροι κομόλιθοι της Ποταμίδας

Υπάρχουν τόποι στην Κρήτη που μοιάζουν βγαλμένοι από σελίδες μυθιστορήματος ή σκηνικά κινηματογραφικής ταινίας. Κι όμως, πολλές φορές βρίσκονται δίπλα μας, αθέατοι ή παρεξηγημένοι, κρυμμένοι πίσω από την καθημερινή βιασύνη ή τη συνήθεια να προσπερνάμε όσα δεν φωνάζουν με την πρώτη ματιά. Ένας τέτοιος τόπος είναι η Ποταμίδα Κισσάμου, γενέτειρα του μεγάλου Μάνου Κατράκη, με τους εντυπωσιακούς κομόλιθους (ή κωμόλιθους), ένας σπάνιος γεώτοπος στον οποίο μας ξεναγεί ο Εμμανουήλ Μανούτσογλου, Καθηγητής και τέως Κοσμήτορας της Σχολής Μηχανικών Ορυκτών Πόρων του Πολυτεχνείου Κρήτης.

Οι κομόλιθοι είναι γνωστοί στην τοπική κοινότητα ως «κομολιθοτρούλια». H διεθνής όμως ονομασία παρόμοιων γεωμορφολογικών δομών είναι ‘badlands’, μια ονομασία που προέρχεται από ένα τοπίο με απότομες πλαγιές, έντονη αποστράγγιση και ελάχιστη βλάστηση, όπως αυτό έχει περιγραφεί για πρώτη φορά στην περιοχή Badlands των Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής [1].

Δομούνται κυρίως από μάργες, ένα ιζηματογενές πέτρωμα πλούσιο σε αργιλικά, ανθρακικά ορυκτά και χαλαζία, ιλυολιθικής κοκκομετρίας, το οποίο διαβρώνεται εύκολα από τις βροχές, κυρίως από τα νερά της επιφανειακής απορροής και τον άνεμο, δημιουργώντας ένα ιδιαίτερο τοπίο απότομων πλαγιών, αυλακώσεων και φυσικών κώνων, που προσομοιάζουν με φυσικές πυραμίδες, χωρίς καθόλου βλάστηση στα πρανή. Κι όμως, αυτό το «σεληνιακό σκηνικό» της Ποταμίδας δεν προέκυψε από κάποια διαχρονική ή περιορισμένη χρονικά ερημοποίηση της περιοχής, αλλά γεννήθηκε ως αποτέλεσμα μιας αποθετικής διαδικασίας λεπτόκκοκων ιζημάτων στον βυθό μιας θάλασσας που υπήρχε και εξελίχθηκε στην περιοχή πριν από περίπου 10,9 εκατομμύρια χρόνια [2].

Εμμανουήλ Μανούτσογλου, κομόλιθοι, Ποταμίδα

Εικόνα 1: Οι κομόλιθοι στην Ποταμίδα

Η πρώτη αναφορά στις «μπλε-λευκές μάργες» της Ποταμίδας έγινε ήδη το 1868 από τον Γάλλο περιηγητή, φυσιοδίφη και γεωλόγο Victor Raulin [3], ο οποίος, στο τρίτομο έργο του, που περιλαμβάνει και τον πρώτο γεωλογικό χάρτη της τότε υπό οθωμανικό ζυγό Κρήτης, σημείωσε την εντυπωσιακή έκτασή τους. Έναν αιώνα αργότερα, ο Ολλανδός παλαιοντολόγος Freudenthal [4] κατέγραψε τον σχηματισμό τους στο πλαίσιο των γεωλογικών μελετών για το Νεογενές της Κρήτης, κατά την εκπόνηση της διδακτορικής του διατριβής που εκδόθηκε το 1969.

Σήμερα, χάρη σε σύγχρονες μεθόδους χρονολόγησης, ανάλυσης απολιθωμάτων, γεωχημείας και γεωφυσικής, γνωρίζουμε ότι οι κομόλιθοι της Ποταμίδας αποτελούν μέρος του Σχηματισμού Κισσάμου. Σε μια στρωματογραφική τομή πάχους περίπου 40 μέτρων, με ομογενείς γκριζο-μπλε μάργες στο κατώτερο τμήμα και αργιλώδεις ασβεστόλιθους με παρεμβολές μαργών και ψαμμιτών στο ανώτερο, εντοπίστηκαν δύο χρονολογικά διαστήματα: η Ποταμίδα Α, ηλικίας 7,36 εκατομμυρίων ετών στο ύστερο Τορτόνιο, και η Ποταμίδα Β, νεότερη των 6,83 εκατομμυρίων ετών στο πρώιμο Μεσσήνιο [5].

Η περίοδος αυτή είναι κρίσιμη για την ιστορία της Μεσογείου, καθώς σηματοδοτεί τη μετάβαση από την υγρή εποχή του Τορτονίου στη ξερή εποχή του Μεσσήνιου, λίγο πριν από την περίφημη «απομόνωση» της Μεσογείου από τον Ατλαντικό και την Κρίση του Μεσσηνίου [6], όταν η Μεσόγειος σχεδόν στέρεψε με την εξάτμιση των υδάτων της, πριν από 5,6 εκατομμύρια χρόνια, αφήνοντας πίσω της εβαποριτικά στρώματα γύψου και αλατιών, που κάλυψαν και προστάτευσαν τα μεγάλα κοιτάσματα υδρογονανθράκων της περιοχής.

Εκεί όπου σήμερα περπατούν επισκέπτες, άλλοτε απλωνόταν ένας αβαθής θαλάσσιος χώρος, όπως αποκαλύπτουν τα πλούσια απολιθώματα που βρέθηκαν μέσα στους κομόλιθους και τα οποία λειτουργούν σαν «χρονοκάψουλα» για τους επιστήμονες. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν μεταξύ των απολιθωμάτων οι ιχθυο-ωτόλιθοι, δηλαδή οι απολιθωμένοι ωτόλιθοι ψαριών, που επέτρεψαν την ανασύσταση του θαλάσσιου οικοσυστήματος της περιοχής. Τα ευρήματα περιλαμβάνουν πολλά είδη της οικογένειας Gobiidae, ψάρια που ζούσαν σε περιοχές της εξωτερικής υφαλοκρηπίδας σε βάθος περίπου 50 έως 150 μέτρων, αλλά και είδη μεσοπελαγικών οργανισμών όπως τα Myctophidae, που συνήθως ζουν σε βαθύτερα, ανοιχτά νερά. Ο συνδυασμός τους φανερώνει ότι η περιοχή ήταν τότε ένας υποθαλάσσιος χώρος με έντονη κλίση και ανάμειξη θαλάσσιων ζωνών [7].

Ακόμη πιο εντυπωσιακό είναι ότι ένα από τα είδη που βρέθηκαν, το Buenia psisiformis, είναι μέχρι σήμερα γνωστό μόνο από την Ποταμίδα, γεγονός που προσδίδει στην περιοχή -για αυτό το είδος- μια παγκόσμια παλαιοβιολογική ιδιαιτερότητα. Αντίστοιχες ανακαλύψεις συναντά κανείς σε μεγάλα διεθνή γεωπάρκα, κάτι που αναδεικνύει την ανάγκη προστασίας και ανάδειξης αυτού του γεωτόπου.

Πίνακας 1: Οι διάφορες κατηγορίες ιχθυο-ωτολίθων που βρέθηκαν εντός των μαργών στην Ποταμίδα [5]

Η ιστορία των κομολίθων είναι επίσης άρρηκτα δεμένη με τη γεωδυναμική εξέλιξη της Κρήτης. Οι κομόλιθοι σχηματίστηκαν εντός της αποθετικής λεκάνης των Τοπολίων, που ήταν μια περιοχή της δυτικής Κρήτης διαχρονικής γεωλογικής έντασης και τεκτονικής δραστηριότητας, και συνδέονται αποθετικά με το σύμπλεγμα των Τοπολίων. Ο ορεινός αυτός όγκος, τον οποίον διασχίζει το ομώνυμο φαράγγι, σχηματίστηκε από τη συμπαγοποίηση ροών κορημάτων, που προήλθαν από τη διάβρωση του πρώτου ορεινού όγκου που αναδύθηκε από τον θαλάσσιο χώρο πριν από 10,9 εκατομμύρια χρόνια και σχημάτισε την Πρωτοκρήτη, το νεογνό νησί της Κρήτης που ήταν δομημένο από ασβεστολιθικά, χαλαζιακά και σχιστολιθικά πετρώματα.

Και ενώ τα χονδρόκκοκα τμήματα των ανωτέρω αμφίπλευρα σχηματισθέντων πλευρικών ριπιδίων (ροή κορημάτων) του πρωταρχικού αυτού ορεινού όγκου σχημάτισαν τον παλιότερο και κατώτατο σχηματισμό στην περιοχή, τον σχηματισμό των Τοπολίων, τα λεπτόκοκκα υλικά μεταφέρθηκαν σε πιο μακρινές θαλάσσιες περιοχές και σχημάτισαν τους ψαμμίτες και τις μάργες στην περιοχή της Ποταμίδας. Οι τεκτονικές κινήσεις που συνεχίστηκαν τα επόμενα εκατομμύρια χρόνια οδήγησαν τα πετρώματα που δομούν την Κρήτη εκτός από τεκτονικές ανακατατάξεις και σε περιστροφή όπως και τα περισσότερα τμήματα των Ελληνίδων Οροσειρών.

Ωστόσο, σε αντίθεση με άλλες περιοχές του νότιου Αιγαίου, η Κρήτη φαίνεται ότι δεν υπέστη σημαντική περιστροφή μετά το Μέσο Τορτόνιο, όπως δείχνουν παλαιομαγνητικές μελέτες [8]. Αυτή η επιστημονική διαπίστωση προσθέτει ένα ακόμα κομμάτι στο επιστημονικό παζλ της γεωλογικής ιστορίας του νησιού.

Η Ποταμίδα, ωστόσο, δεν εντυπωσιάζει μόνο τους στρωματογράφους, τους τεκτονικούς και τους παλαιοντολόγους. Τα πρόσφατα επιστημονικά δεδομένα έφεραν στο φως κάτι που λίγοι θα φαντάζονταν ότι θα μπορούσε να συνδεθεί με τους ταπεινούς αυτούς «χωμάτινους πύργους»: ίχνη χρυσού [9,10]. Οι αναλύσεις δείχνουν ότι τα ιζήματα της περιοχής, τόσο το λεπτόκοκκο ιλυολιθικό τμήμα όσο και το πιο αμμώδες, περιέχουν συγκεντρώσεις χρυσού της τάξης μερικών δεκάδων ppb (μέρη στο δισεκατομμύριο). Αυτές οι τιμές θεωρούνται από τους ειδικούς συγκρίσιμες με τις τιμές που εμφανίζουν ιζήματα τα οποία λειτουργούν ως «πρόδρομοι» για φυσικές συγκεντρώσεις χρυσού. Φυσικά, αυτό δεν σημαίνει ότι η Ποταμίδα θα γίνει Eldorado ή ότι επίκειται εξορυκτική δραστηριότητα. Σημαίνει όμως ότι ο τόπος προσφέρεται, ή καλύτερα, προσκαλεί για περαιτέρω μελέτη των φυσικών διαδικασιών εμπλουτισμού χρυσού σε θαλάσσιες ιζηματογενείς λεκάνες.

Αν κάποιος αναρωτηθεί πώς είναι δυνατό να εμφανίζεται χρυσός σε μάργες και ψαμμίτες, η απάντηση βρίσκεται στις χημικές, μεταλλογενετικές και βιογεωχημικές διεργασίες που συνέβησαν πριν από εκατομμύρια χρόνια μέσα στο θαλάσσιο περιβάλλον, αλλά και στην υποθαλάσσια διάλυση και μεταφορά στοιχείων. Τούτο καθιστά την Ποταμίδα ένα εξαιρετικό «φυσικό εργαστήριο» για την κατανόηση της γένεσης αποθεμάτων χρυσού χωρίς να χρειαστεί να σκαφτεί ούτε ένα εκατοστό γης.

Εικόνα 2: Φωτογραφίες από αντιπροσωπευτικά είδη ψαριών στην Ποταμίδα [5]

Δειτε ακομη

Η Ελλάδα των λατομείων και των μεταλλείων

Κι ενώ όλα αυτά ίσως ακούγονται πολύ επιστημονικά, η αξία τους αγγίζει και τον απλό επισκέπτη. Η Ποταμίδα δεν είναι μόνο τόπος για γεωλόγους, είναι τόπος που μπορεί να γίνει μοχλός αυθεντικού γεωτουρισμού, εκείνης της μορφής τουρισμού που συνδέει τον ταξιδιώτη με τη φύση, την επιστήμη και την ιστορία του τόπου. Ένας προσεγμένος περιπατητικός διάδρομος, μια μικρή υπαίθρια έκθεση ή ένας χώρος ερμηνείας του τοπίου θα μπορούσαν να μετατρέψουν την Ποταμίδα σε σημείο αναφοράς για γνήσιους περιπατητές, ταξιδιώτες, σχολεία, φοιτητές και ερευνητές.

Κι αν κάτι αξίζει να μείνει από την επιστημονική έρευνα που φέρνει ξανά την Ποταμίδα στο προσκήνιο, είναι ότι αυτό το «ταπεινό» γκριζοπράσινο τοπίο δεν είναι απλώς όμορφο. Είναι ανεκτίμητο. Γιατί στην Ποταμίδα το χώμα δεν είναι μόνο χώμα, είναι φύλακας γεωλογικής μνήμης, όλων αυτών των μακρόχρονων και πολύπλοκων διαδικασιών που δημιούργησαν και δόμησαν ένα ιδιαίτερο και σπάνιο τοπίο, ένα φυσικό σκηνικό. Ένα φυσικό σκηνικό που γέννησε και ανάθρεψε καλλιτεχνικούς γίγαντες όπως τον Μάνο Κατράκη και χωρίς υπερβολή κρύβει, εκτός από πολύτιμες επιστημονικές πληροφορίες, σε ίχνη μεν, αλλά και χρυσάφι.

Εικόνα 3: Ποταμίδα η γενέτειρα του Μάνου Κατράκη

Ίσως, όμως τελικά, η μεγαλύτερη «πολυτέλεια» που προσφέρει αυτός ο τόπος δεν είναι ο χρυσός που φέρουν οι μάργες του, αλλά η γνώση και η σπάνια ευκαιρία να δούμε με τα μάτια μας ένα τοπίο που αριθμεί αλληλένδετες διεργασίες που σχετίζονται και με αβιοτικές αλλά και βιογενείς διαδικασίες. Ένα τοπίο που μας υπενθυμίζει ότι ακόμη κι εκεί που το έδαφος μοιάζει φτωχό, σκονισμένο και άνυδρο, μπορεί να κρύβονται θησαυροί που δεν μετριούνται με χρήμα, αλλά με εξέλιξη, μνήμη και επιστήμη. Έναν τόπο που η Γη κρύβει ακόμα μυστικά: σελίδες ενός βιβλίου επτά εκατομμυρίων ετών, γραμμένες με ιλύ, απολιθώματα και χρυσό, που μας λένε πώς η Κρήτη αναδύθηκε, πώς η Μεσόγειος άλλαξε και πώς ο χρυσός ταξίδεψε από τα βουνά σε έναν βυθό που ζούσαν ψάρια που δεν υπάρχουν πιά.

Το σημαντικότερο όμως είναι ότι η Ποταμίδα παραμένει μέχρι σήμερα ένας Γεώτοπος, διαχρονικός μεν αλλά ευάλωτος, ένας Γεώτοπος που συνδυάζει τη φυσική ομορφιά με την επιστημονική αξία. Κι ενώ όλοι ψάχνουμε το «επόμενο μεγάλο αξιοθέατο», η Ποταμίδα Κισσάμου στέλνει αθόρυβα το μήνυμα της: ο πραγματικός χρυσός δεν χρειάζεται εξορύξεις για να λάμψει. Επτά εκατομμύρια χρόνια πριν, την εποχή που χαμένα είδη ψαριών κολυμπούσαν στον τόπο που σήμερα θυμίζει «σεληνιακό» τοπίο, άφησαν τα ίχνη τους στις μάργες της, γράφοντας μια ολόκληρη σελίδα της γεωλογικής ιστορίας της Μεσογείου.

Και για να «ανακαλύψει» κανείς όλα αυτά, το μόνο που χρειάζεται είναι ένα μονοπάτι, μερικές πινακίδες και μια ιστορία που να κεντρίζει την περιέργεια, για να μετατραπεί αυτός ο «άγνωστος» Γεώτοπος σε παγκόσμιο σημείο αναφοράς, όχι για τα ίχνη χρυσού που κουβαλάει, αλλά για την ιστορία που αφηγείται σε κάθε του πλαγιά, με κάθε του απολίθωμα. Και στην Ποταμίδα, η Κρήτη αποδεικνύει για μία ακόμη φορά ότι οι μεγαλύτεροι θησαυροί της είναι πάντα δίπλα μας, κάτω από τα πόδια μας, αρκεί να σταματήσουμε να «τρέχουμε»: για να τους δούμε, να τους θαυμάσουμε όπως το ζωντανό αυτό ποίημα της Γης, που καλεί τον κάθε περαστικό, τον κάθε περιπατητή, τον κάθε επισκέπτη να σκύψει, να αγγίξει και να ανακαλύψει ότι εν τέλει ο μεγαλύτερος θησαυρός είναι η γνώση, που λάμπει μέσα από τη σκόνη, φωτίζοντας το παρελθόν, για να εμπνεύσει το μέλλον.