Η «παράπλευρη αυταπάτη»: Γιατί η Ελλάδα δεν μπορεί να διεκδικεί ΚΟΠΥ χωρίς βαριά βιομηχανία

Γιατί η εξόρυξη από μόνη της δεν φθάνει για την ανάκτηση και την ποιοτική βελτιστοποίηση ΚΟΠΥ; Γιατί η Ελλάδα χρειάζεται «Βαριά Βιομηχανία» για να γίνει ενεργός παίκτης και όχι παθητικός θεατής;  Είναι η καθετοποίηση το στοίχημα και το αναγκαίο βήμα για εθνική κυριαρχία στο θέμα των ΚΟΠΥ; Αποτελεί ο ορυκτός πλούτος ΚΟΠΥ άνευ Μεταλλουργίας ουτοπία; Είναι η κόκκινη λάσπη και το γάλλιο οι δύο όψεις της ελληνικής καθετοποίησης;

Το κεντρικό μήνυμα που προκύπτει, σε Ευρωπαϊκό και σε παγκόσμιο επίπεδο, σε ότι αφορά στην πλήρη ανάπτυξη της αλυσίδας αξίας των ΚΟΠΥ, είναι ότι « Η Γεωλογία είναι η αρχή, η Μεταλλουργία είναι το τέλος». Τον τελευταίο καιρό, η δημόσια συζήτηση στην Ελλάδα γέμισε με εντυπωσιακούς χάρτες που απεικονίζουν κοιτάσματα «σπάνιων γαιών» και άλλων ΚΟΠΥ. Ακούγονται μεγαλεπήβολες εξαγγελίες περί ενεργειακής αυτονομίας και στρατηγικής θέσης της χώρας στην παγκόσμια αλυσίδα εφοδιασμού.

Ωστόσο, η πραγματικότητα είναι πολύ πιο πεζή και, για την ακρίβεια, αρκετά δυσάρεστη. Η αποτύπωση ενός ορυκτού σε έναν γεωλογικό χάρτη δεν ισοδυναμεί με δυνατότητα παραγωγής του. Και βέβαια το γεγονός έχει σαν αποτέλεσμα την δημιουργία μιας «παράπλευρης αυταπάτης», όχι από κακή πρόθεση, αλλά από έλλειψη βαθύτερης κατανόησης της βιομηχανικής κατάληξης της αλυσίδας αξίας των ΚΟΠΥ.

Η συντριπτική πλειονότητα των ΚΟΠΥ παγκόσμια δεν αποτελεί τον κύριο οικονομικό στόχο μιας εξόρυξης. Εντοπίζονται σαν «συνοδευτικά» ή «ιχνοστοιχεία» σε κυρίαρχα κοιτάσματα βασικών μετάλλων (όπως χαλκού, ψευδαργύρου, μολύβδου, νικελίου, αλουμινίου). Για παράδειγμα, το κοβάλτιο αναδύεται σαν δυνητικό παραπροϊόν της λατεριτικής εξόρυξης νικελίου. Το γάλλιο, το ίνδιο και το γερμάνιο είναι σχεδόν πάντα «σκιές» της παραγωγής αλουμίνας, ψευδαργύρου και χαλκού. Οι σπάνιες γαίες (Rare Earth Elements, REEs) κρύβονται μέσα στα κοιτάσματα απατίτη-σιδήρου, όπως συμβαίνει στη βόρειο Σουηδία.

Αυτή η συνθήκη φέρνει στο φως ένα κρίσιμο παράδοξο: Εάν μια χώρα δε διαθέτει την καθετοποιημένη βαριά βιομηχανία που συμπεριλαμβάνει τον μεταλλουργικό κύκλο, τότε η οποιαδήποτε αναφορά σε εθνική παραγωγή ΚΟΠΥ είναι όχι απλώς υπερβολική, αλλά επιστημονικά και οικονομικά ανακριβής.

Για να γίνει κατανοητό αυτό, πρέπει να δούμε την πορεία του μετάλλου από το ορυκτό στο υπέδαφος στην αγορά και την μεταποίηση. Την εξόρυξη ενός κοιτάσματος διαδέχεται αρχικά ο εμπλουτισμός με την παραγωγή συμπυκνώματος (concentrate). Το συμπύκνωμα περιέχει, σε σχέση με το αρχικό κοίτασμα, αυξημένα ποσοστά ορυκτών των κύριων μετάλλων (π.χ. σιδήρου, χαλκού, νικελίου), με τις ΚΟΠΥ να εντοπίζονται συχνά σε συνοδευτικά ορυκτά, ή να είναι εγκλωβισμένες (με τη μορφή διακριτών εγκλεισμάτων) στο πλέγμα κύριων μεταλλικών ορυκτών. Για παράδειγμα στα κοιτάσματα ψευδαργύρου, το γερμάνιο βρίσκεται σαν «ιχνοστοιχείο» στη μεταλλική δομή του σφαλερίτη (θειούχο ορυκτό ψευδαργύρου) ή με τη μορφή μικροσκοπικά διακριτών ορυκτών γερμανίου πάλι μέσα στο σφαλερίτη.

Σε αυτή τη φάση, η ΚΟΠΥ δεν είναι ακόμα προϊόν (υπό-). Είναι ένας «επιβάτης» που ακολουθεί την εμπορική τύχη του βασικού μετάλλου. Το συμπύκνωμα πωλείται σε διεθνείς εμπόρους ή εξάγεται σε τρίτες χώρες (π.χ. Κίνα και αλλού) που διαθέτουν μεταλλουργικές μονάδες. Εκεί, μέσω κυρίως υδρομεταλλουργικών ή πυρομεταλλουργικών διεργασιών, αποδεσμεύεται η εκάστοτε ΚΟΠΥ.

Υπάρχει, ωστόσο, μία χρυσή εξαίρεση στον ελληνικό χώρο, η οποία επιβεβαιώνει τον κανόνα και αποδεικνύει έμπρακτα τη θέση μου. Η Ελλάδα διαθέτει πλήρως καθετοποιημένη αλυσίδα αλουμινίου, από την εξόρυξη του βωξίτη μέχρι την παραγωγή της αλουμίνας και την ηλεκτρολυτική τήξη του αλουμινίου (π.χ. τα εργοστάσια της «Αλουμίνιον της Ελλάδος»).

Σε αυτό ακριβώς το σημείο βρίσκεται η δυνατότητα παραγωγής γαλλίου. Το γάλλιο δεν εξορύσσεται άμεσα σαν κύριο μέταλλο. Συλλέγεται στη ρευστή φάση της διύλισης της βωξιτικής αλουμίνας (κατά τη μέθοδο Bayer). Επειδή υπάρχει η πλήρης αξιακή αλυσίδα επί ελληνικού εδάφους, η χώρα μας μπορεί πράγματι να ισχυριστεί ότι έχει τη βιομηχανική βάση να παράξει αυτή την ΚΟΠΥ.

Το γάλλιο, λοιπόν, αποτελεί το μοναδικό θετικό παράδειγμα όπου η Ελλάδα δεν εξάγει απλώς συμπύκνωμα, αλλά έχει τον βιομηχανικό εξοπλισμό να αποσπάσει την πρόσθετη αξία. Αυτό ακριβώς πρέπει να αποτελέσει το πρότυπο για το μέλλον.

Αν το γάλλιο είναι το ήδη υπάρχον παράδειγμα επιτυχίας, η ερυθρά ή κόκκινη λάσπη (red mud) που παράγεται σαν υπόλειμμα στη διαδικασία του βωξίτη είναι ο μεγάλος «κρυμμένος θησαυρός». Εκατομμύρια τόνοι κόκκινης λάσπης βρίσκονται σήμερα σε δεξαμενές εναπόθεσης (όπως αυτές κοντά στον Ασπρόπυργο). Αυτό το υλικό, το οποίο σήμερα αντιμετωπίζεται περιβαλλοντικά σαν βιομηχανικό υπόλειμμα, περιέχει υψηλές συγκεντρώσεις σπάνιων γαιών (ιδιαίτερα σκανδίου, υττρίου και στοιχείων της ομάδας των λανθανιδών), καθώς και τιτάνιο, βανάδιο και ζιρκόνιο.

Η διερεύνηση και η αξιοποίηση της προς παραγωγή σπανίων γαιών θα έφερνε την Ελλάδα στην κορυφή του παγκόσμιου ενδιαφέροντος. Όμως, για να γίνει αυτό, απαιτείται ακριβώς αυτό που αναφέρθηκε, δηλαδή επιπλέον καθετοποίηση, δηλαδή εγκατάσταση μονάδων υδρομεταλλουργικής επεξεργασίας της λάσπης που να αποδεσμεύουν και να οδηγούν στην ανάκτηση μετάλλων της ομάδας σπανίων γαιών, δίχως να καταστρέφουν την περιβαλλοντική ισορροπία.

Το μεγαλύτερο οικονομικό και πολιτικό σφάλμα είναι η αντίληψη ότι «επειδή το ορυκτό υπάρχει στο έδαφος/υπέδαφος, μπορούμε να το αξιοποιήσουμε». Όταν μια χώρα εξάγει μόνο συμπυκνώματα, δεν εισπράττει την πρόσθετη αναπτυξιακή αξία (θέσεις εργασίας, πρόσθετη φορολόγηση εισοδημάτων, αυξημένη εταιρική φορολογία- όλα αυτά στη βάση απαργαωγικής οικονομίας) που δημιουργούν οι ΚΟΠΥ. Το εθνικό ισοζύγιο παραμένει φτωχό, καθώς η υπεραξία της διαχωριστικής μεταλλουργίας καρπώνεται από το κράτος που φιλοξενεί το εργοστάσιο της «τελικής επεξεργασίας».

Στην ουσία, ισχυριζόμαστε ότι «διαθέτουμε ΚΟΠΥ και στρατηγικά ορυκτά» ενώ στην πράξη εξάγουμε εμπλούτισμα/συμπύκνωμα που περιέχει κάποια μεταλλικά και άλλα ορυκτά. Αυτή η αναφορά δεν είναι απλώς παραπλανητική για τους πολίτες, αλλά δημιουργεί στρεβλές προσδοκίες στις διεθνείς αγορές και την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, η οποία αναζητά ασφαλείς πηγές εφοδιασμού. Το μήνυμα «η Ελλάδα παράγει γάλλιο» θά ήταν ψευδές, εάν το γάλλιο εξάγονταν σαν «ιχνοστοιχείο» εντός του συμπυκνώματος και διαχωρίζονταν αλλού.

Αν θέλουμε να είμαστε υπεύθυνοι στη μεταλλευτική στρατηγική μας, οφείλουμε να διδαχτούμε από το παράδειγμα του γαλλίου και να το επεκτείνουμε. Η αδειοδότηση και η χρηματοδότηση των μεγάλων μεταλλευτικών επενδύσεων (είτε αφορούν χρυσό, νικέλιο, χαλκό ή νέες μονάδες βωξίτη) πρέπει να συνδέεται υποχρεωτικά με την προοπτική της καθετοποίησης. Αυτό σημαίνει ότι στο επιχειρησιακό σχέδιο κάθε επένδυσης θα πρέπει να προβλέπεται δυνητικά:

• Εγχώρια μεταλλουργική διύλιση: Όχι μόνο η εξόρυξη και ο εμπλουτισμός του κοιτάσματος, αλλά η εγκατάσταση μονάδων που μπορούν να ανακτήσουν τις εκάστοτε ΚΟΠΥ. Βέβαια, τα Στρατηγικά Έργα επιζητούν και αποδέχονται την επιλογή πρόσβασης σε υφιστάμενη διασυνοριακή ή ακόμη και διευρωπαϊκή μεταλλουργική δυνατότητα. Βασικό ζητούμενο σε κάθε περίπτωση είναι η υλοποίηση της αλυσίδας αξίας, στο σύνολο της, να ολοκληρώνεται εντός Ευρώπης. 
• Αξιοποίηση της κόκκινης λάσπης: Να μην επιτρέπεται πλέον η εναπόθεση της λάσπης χωρίς σχέδιο ανάκτησης σπανίων γαιών. Πρέπει να θεσμοθετηθεί σαν δυναμική προοπτική η περιοδική δειγματοληψία και η διερεύνηση της οικονομικής βιωσιμότητας εξόρυξης τους.
• Σύμπραξη με την έρευνα: Η διασύνδεση των εταιρειών με τους ερευνητικούς φορείς, τα πανεπιστήμια και τα πολυτεχνεία, για την ανάπτυξη εγχώριας τεχνογνωσίας.

Δεν μπορούμε να οικοδομήσουμε μια εθνική στρατηγική για τις Κρίσιμες Ορυκτές Πρώτες Ύλες πάνω σε γεωλογικούς χάρτες και προσδοκίες. Η πραγματική πολιτική των ΚΟΠΥ απαιτεί τολμηρή βιομηχανική πολιτική.

Η Ελλάδα πρέπει επιτέλους να συνειδητοποιήσει ότι η αξία του ορυκτού της πλούτου δεν βρίσκεται μόνο στο βάθος του εδάφους αλλά στο βάθος της τεχνολογικής της ωρίμανσης. Χωρίς καθετοποιημένη παραγωγική λειτουργία, χωρίς υποδομές μεταλλουργίας και χωρίς δεσμεύσεις για εγχώρια διύλιση, τα κοιτάσματα μας δεν είναι τίποτα περισσότερο από μια ωραία γεωλογική και γεωγραφική αναφορά σε ένα έγγραφο ή έκθεση της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Είναι καιρός να θέσουμε τις δεσμεύσεις για καθετοποίηση σαν απαράβατο όρο κάθε νέας μεταλλευτικής σύμβασης. Διαφορετικά, ας σταματήσουμε να μιλάμε για «εθνική παραγωγή» ΚΟΠΥ και ας μιλάμε απλά για εξόρυξη ορυκτών, όπως κάναμε τις προηγούμενες δεκαετίες. Διότι η οικονομία της γνώσης και των υλικών δεν συγχωρεί τον απλοϊκό πρωτογενή τομέα.

Ανέφερα το γάλλιο σαν θετικό παράδειγμα μιας περίπτωσης στην Ελλάδα όπου η ύπαρξη καθετοποιημένης μεταλλευτικής δραστηριότητας ή παρουσίας ολοκληρωμένης αξιακής αλυσίδας (εξόρυξη βωξίτη-παραγωγή αλουμίνας και αλουμινίου), καθιστά δυνατή την παραγωγή παραπροϊόντων γαλλίου. Βέβαια η κόκκινη λάσπη αποτελεί μια σημαντική, δυνητική, πηγή σπανίων γαιών και θα πρέπει να διερευνηθεί στη κατεύθυνση αυτή.

Η Ελλάδα βρίσκεται σε ένα σταυροδρόμι. Διαθέτει ήδη ένα λειτουργικό πρότυπο καθετοποίησης (το γάλλιο) και έναν τεράστιο ανεκμετάλλευτο δευτερογενές «κοιιτασματολογικό» απόθεμα (την κόκκινη λάσπη).