Ενέργεια και Γεωπολιτική στη Μέση Ανατολή

Η λεκάνη του Περσικού Κόλπου αποτελεί μία από τις πλέον παραγωγικές περιοχές ενεργειακών πρώτων υλών του πλανήτη. Σύμφωνα με την ετήσια στατιστική επιθεώρηση του Ινστιτούτου Ενέργειας [1], η Μέση Ανατολή κατέχει περίπου το 48% των αποδεδειγμένων παγκόσμιων αποθεμάτων πετρελαίου και άνω του 40% των αποθεμάτων φυσικού αερίου.

Το Ιράν συγκαταλέγεται στις τρεις πρώτες χώρες παγκοσμίως σε αποθέματα φυσικού αερίου, με μερίδιο που προσεγγίζει το 17% των παγκόσμιων αποθεμάτων [1]. Το Κατάρ διαθέτει περίπου το 13% των παγκόσμιων αποθεμάτων φυσικού αερίου, καταλαμβάνοντας επίσης μία από τις κορυφαίες θέσεις διεθνώς [1]. Το πλέον χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι το κοίτασμα South Pars (Ιράν) – North Field (Κατάρ) που αποτελεί το μεγαλύτερο ενιαίο υπεράκτιο πεδίο φυσικού αερίου στον κόσμο [2]. Η γεωλογική του δομή είναι προϊόν παλαιοζωικών και μεσοζωικών ιζηματογενών διεργασιών που κατέστησαν την περιοχή ενεργειακό πυλώνα της παγκόσμιας οικονομίας. Το κοίτασμα είναι ένα ενιαίο γεωλογικό σύστημα φυσικού αερίου που απλώς χωρίζεται από το θαλάσσιο σύνορο των δύο χωρών (Εικόνα 1).

Τα εκτιμώμενα αποθέματα του είναι 1.800 τρισ. κυβικά πόδια φυσικού αερίου και η έκταση περίπου του ανέρχεται σε 9.700 χλμ²:

• Τα 3.700 χλμ² βρίσκονται στα χωρικά ύδατα του Ιράν (South Pars), και
• 6.000 χλμ² στα ύδατα του Κατάρ (North Dome) - Εικόνα 1

Ένα κοίτασμα που σχηματίστηκε εδώ και εκατομμύρια χρόνια πριν υπάρξουν σύνορα και κράτη.

Η στρατηγική σημασία των αποθεμάτων ενισχύεται από τη γεωγραφική θέση. Το Στενό του Ορμούζ αποτελεί τον σημαντικότερο θαλάσσιο διάδρομο μεταφοράς πετρελαίου παγκοσμίως. Σύμφωνα με την Υπηρεσία Ενέργειας των ΗΠΑ, περίπου το ένα πέμπτο της παγκόσμιας κατανάλωσης υγρών καυσίμων διέρχεται καθημερινά από το Στενό [4]. Οι στρατιωτικές επιχειρήσεις της τελευταίας βδομάδας που εμπόδισε τη ναυσιπλοΐα στο Ορμούζ έχει ήδη άμεσο αντίκτυπο στις διεθνείς τιμές ενέργειας, στον πληθωρισμό και στη χρηματοπιστωτική σταθερότητα.

Οι κυρώσεις κατά του Ιράν, ιδίως μετά την αποχώρηση των Ηνωμένων Πολιτειών από τη συμφωνία JCPOA το 2018 [5] υπό την προεδρία του Ντόναλντ Τραμπ, είχαν διττό χαρακτήρα: επίσημα στόχευαν στον περιορισμό του πυρηνικού προγράμματος, αλλά πρακτικά περιόρισαν δραστικά τις Ιρανικές εξαγωγές πετρελαίου. Σύμφωνα με στοιχεία του Διεθνούς Οργανισμού Ενέργειας [6], η παραγωγή πετρελαίου του Ιράν μειώθηκε σημαντικά μετά το 2018, επηρεάζοντας την παγκόσμια προσφορά. Οι κυρώσεις λειτούργησαν ως εργαλείο ελέγχου της ενεργειακής ροής και, κατ’ επέκταση, των τιμολογίων.

Το Κατάρ έχει εξελιχθεί σε κορυφαίο εξαγωγέα LNG. Μετά την ευρωπαϊκή ενεργειακή κρίση του 2022, η σημασία του ενισχύθηκε περισσότερο, καθώς η Ευρώπη αναζήτησε εναλλακτικές πηγές προμήθειας [6]. Η γεωοικονομική ισχύς του Κατάρ δεν βασίζεται μόνο στον όγκο των αποθεμάτων, αλλά και στην τεχνολογική και επενδυτική του στρατηγική: υπερσύγχρονες μονάδες υγροποίησης, μακροχρόνια συμβόλαια και διαφοροποιημένα δίκτυα μεταφοράς. Το άμεσo αποτέλεσμα του πολέμου της τελευταίας βδομάδας ήταν η αναστολή της παραγωγής LNG.

Παρά τη ρητορική περί απανθρακοποίησης, οι υδρογονάνθρακες εξακολουθούν να καλύπτουν γύρω στο 75% της παγκόσμιας ενεργειακής κατανάλωσης. Η ενεργειακή μετάβαση, όπως επισημαίνει ο Διεθνής Οργανισμός Ενέργειας [6], προϋποθέτει σταθερό ενεργειακό υπόβαθρο για να επιτευχθεί χωρίς κοινωνικές και οικονομικές αναταράξεις. Επομένως, η γεωπολιτική σημασία των χωρών με μεγάλα αποθέματα δεν μειώνεται άμεσα. Αντιθέτως, σε περιόδους αβεβαιότητας, η ασφάλεια εφοδιασμού καθίσταται ακόμη πιο κρίσιμη. Τις μέρες που διανύουμε τώρα αυτό αποδείχθηκε ακράδαντα.

Το πετρέλαιο και το φυσικό αέριο είναι γεωλογικά προϊόντα που δημιουργήθηκαν από οργανική ύλη, πιέσεις και θερμοκρασίες σε βάθος εκατομμυρίων ετών. Όποιος ελέγχει αυτά τα στρώματα υδρογονανθράκων, ελέγχει ροές ενέργειας, έσοδα, υποδομές και επιρροές. Η ιδέα ότι οι ενεργειακοί πόροι βρίσκονται στον πυρήνα των εντάσεων δεν είναι συνωμοσιολογία. Είναι γεωοικονομία. Τα αποθέματα μετρούνται σε τρισεκατομμύρια κυβικά πόδια και δισεκατομμύρια βαρέλια. Οι αγωγοί και τα θαλάσσια περάσματα ακολουθούν συγκεκριμένες λεκάνες και τεκτονικές δομές. Οι τιμές μεταβάλλονται όταν διαταράσσονται αυτές οι ροές. Με απλά λόγια: η δύναμη σε αυτή την περιοχή βρίσκεται στο υπέδαφος της.

Η ανάλυση των δεδομένων από τους Ενεργειακούς οργανισμούς που προαναφέρθηκαν δεν αφήνει περιθώρια παρερμηνείας: το Ιράν και το Κατάρ δεν αποτελούν απλώς περιφερειακούς παίκτες, αλλά κεντρικούς πυλώνες της παγκόσμιας ενεργειακής πραγματικότητας. Η συγκέντρωση υδρογονανθράκων στην περιοχή του Περσικού Κόλπου δεν είναι μια ακόμη γεωλογική ιδιαιτερότητα, αλλά είναι το υλικό υπόβαθρο πάνω στο οποίο οικοδομήθηκαν στρατηγικές συμμαχίες, κυρώσεις, στρατιωτικές παρουσίες και οικονομικές εξαρτήσεις.

Οι ιδεολογικές αντιπαραθέσεις, τα ζητήματα ανθρωπίνων δικαιωμάτων ή η πυρηνική διαπραγμάτευση αποτελούν πραγματικές πολιτικές διαστάσεις. Ωστόσο, η σταθερά που διαπερνά όλες τις εξελίξεις είναι η ενεργειακή ισχύς. Χωρίς τα αποθέματα φυσικού αερίου του κοιτάσματος South Pars–North Dome και χωρίς τη στρατηγική σημασία του Στενού του Ορμούζ, η γεωπολιτική ένταση της περιοχής θα είχε σαφώς διαφορετικό μέγεθος και μορφή.

Εν κατακλείδι, η πρωταρχική αιτία της σύγκρουσης δεν είναι οι ιδεολογικές, θρησκευτικές ή κοινωνικές ευαισθησίες, όπως παρουσιάζονται από κάποιους, αλλά ο έλεγχος των ενεργειακών πρώτων υλών.

[1] Energy Institute (2023): Statistical Review of World Energy 2023

[2] Aali, J., Yousefi, M., & Ghaderi, M. (2006). Geochemistry and origin of the world’s largest gas field from Persian Gulf, Iran. Journal of Petroleum Science and Engineering, 50(3–4), 161–175

[3] Geographical-location-of-the-South-Pars-North-Dome-gas-field

[4] U.S. Energy Information Administration (2023). World Oil Transit Chokepoints

[5] Joint Comprehensive Plan of Action (JCPOA) agreement, https://www.consilium.europa.eu/

[6] International Energy Agency (2023): World Energy Outlook 2023