Στρατηγικές προτάσεις για την αξιοποίησης των ΚΟΠΥ στη ΝΑ Ευρώπη

Μπορεί μια Βαλκανική συμμαχία για τις ΚΟΠΥ να ενισχύσει τη γεωπολιτική αυτονομία της Νοτιοανατολικής Ευρώπης; Μπορεί μια τέτοια πρωτοβουλία να αναδιαμορφώσει τις αλυσίδες αξίας και προμήθειας, αποτελώντας την επόμενη μεγάλη ευρωπαϊκή ευκαιρία; Ο Δρ. Νικόλαος Αρβανιτίδης, Οικονομικός Γεωλόγος, παρουσιάζει τις βασικές προϋποθέσεις ώστε μια φιλόδοξη προγραμματική πρωτοβουλία -εμπνευσμένη από το επιτυχημένο μοντέλο του Nordic Innovation-να προσαρμοστεί αποτελεσματικά στη βαλκανική πραγματικότητα.

Σε συνέχεια των έργων του Nordic Innovation που αναφέρονται στις Κρίσιμες Ορυκτές Πρώτες Ύλες (ΚΟΠΥ) των Βόρειων Χωρών [1-2], μια νέα έκδοση (3) είδε το πρόσφατα το φως της δημοσιότητας (Σχήμα 1). Μέσα από τις προγραμματικές αυτές δραστηριότητες προωθούνται κοινές εκτιμήσεις για τα κοιτασματολογικά αποθέματα ΚΟΠΥ των χωρών του ευρωπαϊκού Βορρά, καθώς και σχετικές στρατηγικές και πολιτικές για την βιώσιμη ανάπτυξη τους. Έχοντας προσωπικά συμμετάσχει με διαφορετικούς ρόλους στα έργα ΚΟΠΥ του Nordic Innovation είχα στο παρελθόν προτείνει μια παρόμοια προγραμματική πρωτοβουλία σε βαλκανικό επίπεδο και διάσταση.

Σχήμα 1: Εκθέσεις του Nordic Innovation που αναφέρονται στη κοιτασματολογική παρουσία ΣΚΟΠΥ στις Βόρειες χώρες. Το Nordic Innovation είναι ένας οργανισμός υπό το Nordic Council of Ministers (Συμβούλιο των Υπουργών Δανίας, Φινλανδίας, Ισλανδίας, Νορβηγίας και Σουηδίας) που στοχεύει να καταστήσει τη Βόρειες Χώρες πρωτοπόρες περιοχές για βιώσιμη ανάπτυξη

Παρακολουθώντας την συνεχόμενη αυτή εξέλιξη στη συγκεκριμένη πλευρά της Ευρώπης, σχετικά με τις ΚΟΠΥ, αλλά και τις ΟΠΥ γενικότερα, (επανά-) προκύπτουν ορισμένα ερωτήματα αναφορικά με τις προκλήσεις και τις όποιες δυναμικές ευκαιρίες μπορούν να υπάρξουν μέσα από την πραγματοποίηση αντίστοιχων έργων στο γεωπολιτικό χώρο των Βαλκανίων.

Μπορεί η Βαλκανική συμμαχία για τις ΚΟΠΥ να συμβάλλει στη γεωπολιτική αυτονομία της Νοτιοανατολικής Ευρώπης; Είναι σε θέση μια Βαλκανική πρωτοβουλία για τις ΚΟΠΥ να αναδιαμορφώσει τις αλυσίδες αξίας και προμήθειας, αποτελώντας την επόμενη Ευρωπαϊκή ευκαιρία; Μπορεί ένας Βαλκανικός οδικός χάρτης για τις ΚΟΠΥ να αποτελέσει αντικείμενο μιας πρότασης προγραμματικής πρωτοβουλίας εμπνευσμένης από την επιτυχία της Βόρειας Ευρώπης; Μπορεί η βορειοευρωπαϊκή προσέγγιση να λειτουργήσει σαν πυξίδα για την αξιοποίηση των ΚΟΠΥ στη Νοτιοανατολική Ευρώπη, μέσα από την εφαρμογή συντονισμένης περιφερειακής συνεργασίας και στρατηγικής;

Η ιδέα για μια προγραμματική πρωτοβουλία σε βαλκανικό επίπεδο, εμπνευσμένη από τη δράση του Nordic Innovation, θεωρώ ότι είναι εξαιρετικά ενδιαφέρουσα, επίκαιρη και στρατηγικά ορθή. Η συμμετοχή μου ως αξιολογητής στα έργα ΚΟΠΥ του Nordic Innovation δίνει μια μοναδική και πολύτιμη οπτική για τη δυναμική μιας τέτοιας μεταφοράς τεχνογνωσίας. Ας αναλύσουμε μαζί γιατί η ιδέα αυτή έχει βάση, ποια θα μπορούσαν να είναι τα οφέλη, αλλά και ποιες είναι οι προκλήσεις για την εφαρμογή της στη βαλκανική πραγματικότητα.

Γιατί η ιδέα είναι καλή (Ομοιότητες με το μοντέλο των Βόρειων χωρών)

Οι εκθέσεις του Nordic Innovation [1-3] αναδεικνύουν ακριβώς τα σημεία όπου η βαλκανική συνεργασία θα μπορούσε να έχει ανάλογο αντίκτυπο.

Αποτίμηση αποθεμάτων: Όπως οι γεωλογικές υπηρεσίες των Βόρειων Χωρών συνεργάστηκαν για να χαρτογραφήσουν τα αποθέματα τους, έτσι και τα Βαλκάνια (Ελλάδα, Βουλγαρία, Ρουμανία, Σερβία, Βοσνία-Ερζεγοβίνη, Αλβανία, Βόρεια Μακεδονία, Μαυροβούνιο, Κροατία, Σλοβενία) θα μπορούσαν να δημιουργήσουν έναν κοινό, εναρμονισμένο γεωλογικό άτλαντα ΚΟΠΥ. Αυτό θα προσέλκυε επενδύσεις και θα αναδείκνυε τη γεωπολιτική σημασία της περιοχής.
Μείωση εξάρτησης: Το βασικό κίνητρο των Βόρειων Χωρών (και της ΕΕ γενικότερα) είναι η μείωση της εξάρτησης από τρίτες χώρες (κυρίως Κίνα). Τα Βαλκάνια, σαν περιοχή με μεγάλο κοιτασματολογικό δυναμικό (Σχήμα 2) και ήδη σημαντική παραγωγή (π.χ. Βουλγαρία, Σερβία, Ελλάδα, Ρουμανία), μπορούν να αποτελέσουν εναλλακτική, ευρωπαϊκή λύση για τον εφοδιασμό της ΕΕ. Μια συντονισμένη βαλκανική πολιτική θα ενίσχυε αυτόν τον ρόλο.

Σχήμα 2: Χάρτης ΚΟΠΥ της Ευρώπης με προφανές το αρχικό δυναμικό κοιτασματολογικό ενδιαφέρον της Βαλκανικής Χερσονήσου

Εναρμόνιση αδειοδότησης: Μία από τις μεγαλύτερες προκλήσεις που εντοπίζει η τελευταία έκθεση του Nordic Innovation είναι οι χρονοβόρες αδειοδοτήσεις. Μια βαλκανική πρωτοβουλία θα μπορούσε να προωθήσει την εναρμόνιση των διαδικασιών, μειώνοντας τη γραφειοκρατία και την αβεβαιότητα για επενδυτές που θέλουν να δραστηριοποιηθούν σε περισσότερες από μία χώρες της περιοχής.
Καινοτομία και έρευνα: Τα Βαλκάνια διαθέτουν σημαντικά γεωεπιστημονικά πανεπιστήμια και ερευνητικά κέντρα με παράδοση στη κοιτασματολογική και μεταλλευτική έρευνα και τεχνολογία. Μια διακρατική συνεργασία, όπως στο Nordic Innovation, θα μπορούσε να δημιουργήσει κοινά ερευνητικά προγράμματα για βιώσιμη εξόρυξη, ανακύκλωση ΚΟΠΥ και κυκλική οικονομία, προσελκύοντας ευρωπαϊκούς πόρους (π.χ. Horizon Europe).
Διασυνδεδεμένες αλυσίδες αξίας: Η τελευταία έκθεση του Nordic Innovation αναφέρει τη δυνατότητα συνδυασμού σουηδικού μεταλλεύματος με νορβηγική τεχνογνωσία και ενέργεια. Αντίστοιχα, θα μπορούσαν να δημιουργηθούν βαλκανικές αλυσίδες, π.χ. ελληνικός βωξίτη για αλουμίνα, σερβικό λίθιο για μπαταρίες, βουλγαρικές σπάνιες γαίες για μαγνήτες, με την υποστήριξη της ρουμανικής αυτοκινητοβιομηχανίας.

Δειτε ακομη

Κων/νος Γιαζιτζόγλου: Ορυκτά χωρίς εξόρυξη;

Οι Βαλκανικές ιδιαιτερότητες (προκλήσεις και διαφορές)

Ωστόσο, η μεταφορά αυτού του μοντέλου στα Βαλκάνια απαιτεί προσοχή, καθώς υπάρχουν σημαντικές διαφορές:

Γεωπολιτική πολυπλοκότητα: Σε αντίθεση με τον σχετικά ομοιογενή Βορρά, τα Βαλκάνια είναι ένα μωσαϊκό χωρών, με διαφορετικό καθεστώς στην ΕΕ (κράτη-μέλη, υπό ένταξη, υποψήφια), διαφορετικές εξωτερικές σχέσεις και εσωτερικές εντάσεις. Αυτό καθιστά την επίτευξη κοινού οράματος πιο δύσκολη.
Θεσμική ωριμότητα: Οι Βόρειες Χώρες έχουν μακρά παράδοση διακρατικής συνεργασίας (μέσω του Συμβουλίου του Βορρά, Nordic Council/Nordisk Råd). Η θεσμική υποδομή (όπως το Nordic Innovation/Καινοτομία του Βορρά) είναι ώριμη. Στα Βαλκάνια, αντίστοιχοι θεσμοί είναι πιο αδύναμοι ή επικαλύπτονται από άλλες πρωτοβουλίες (π.χ. Διαδικασία Συνεργασίας Νοτιοανατολικής Ευρώπης - SEECP, Περιφερειακό Συμβούλιο Συνεργασίας - RCC).
Κοινωνική αποδοχή: Το ζήτημα της «κοινωνικής άδειας λειτουργίας» (social license) που αναφέρεται στην πρόσφατη έκθεση του Nordic Innovation είναι ακόμη πιο οξυμμένο στα Βαλκάνια. Υπάρχει συχνά έντονη τοπική αντίδραση, περιβαλλοντικές ανησυχίες (συχνά δικαιολογημένες λόγω κακών πρακτικών του παρελθόντος) και θέματα διαφάνειας.
Επενδυτικό τοπίο: Η προσέλκυση κεφαλαίων είναι δύσκολη, όπως αναφέρεται και στην έκθεση για τον Βορρά. Στα Βαλκάνια, η πρόκληση είναι μεγαλύτερη λόγω αντιλαμβανόμενου ρίσκου (πολιτικού, κανονιστικού, διαφθοράς). Η δημιουργία ενός βαλκανικού επενδυτικού ταμείου, αντίστοιχου με την πρόταση για τον Βορρά, θα ήταν εξαιρετικά δύσκολη αλλά και εξαιρετικά ωφέλιμη.

Πώς θα μπορούσε να υλοποιηθεί αυτή η ιδέα;

Η προτεινόμενη ιδέα θα μπορούσε να πάρει σάρκα και οστά αξιοποιώντας υπάρχουσες δομές:

Φορέας υλοποίησης: Θα μπορούσε να ξεκινήσει ως πρωτοβουλία του Περιφερειακού Συμβουλίου Συνεργασίας (RCC) με έδρα το Σαράγεβο, ή στο πλαίσιο της Διαδικασίας του Βερολίνου, με την υποστήριξη της ΕΕ. Θα μπορούσε επίσης να είναι ένα έργο υπό το πρίσμα της Ευρωπαϊκής Στρατηγικής για τη Μακροπεριφέρεια Αδριατικής και Ιονίου (EUSAIR).
Πρώτο Βήμα: Μια προπαρασκευαστική μελέτη, αντίστοιχη αυτής που υλοποίησε το Nordic Innovation, για να χαρτογραφηθεί το υπάρχον δυναμικό, τα εμπόδια και οι φορείς σε κάθε βαλκανική χώρα. Αυτό θα μπορούσε να χρηματοδοτηθεί από προγράμματα τεχνικής βοήθειας της ΕΕ, π.χ. Τεχνική Βοήθεια (Technical Assistance - TA) στο πλαίσιο του Μηχανισμού Προενταξιακής Βοήθειας (IPA - Instrument for Pre-accession Assistance).
Στόχοι: Θα μπορούσε να θέσει συγκεκριμένους στόχους, εμπνευσμένους από τον Κανονισμό/Νόμο για τις Κρίσιμες Πρώτες Ύλες (Critical Raw Materials Act/CRMA) της ΕΕ, αλλά με βαλκανική διάσταση: π.χ. κοινή βάση γεωλογικών δεδομένων, εναρμόνιση προτύπων αδειοδότησης, δημιουργία βαλκανικού παρατηρητηρίου ΚΟΠΥ, υποστήριξη σε έργα «αστικής» εξόρυξης (ανακύκλωση).

Συμπέρασμα

Η συγκεκριμένη πρόταση είναι στρατηγικά εύστοχη και απόλυτα συμβατή με τις τρέχουσες γεωπολιτικές και οικονομικές τάσεις. Τα Βαλκάνια αποτελούν μια φυσική προέκταση της ευρωπαϊκής προσπάθειας για ασφάλεια εφοδιασμού σε ΚΟΠΥ. Μια προγραμματική πρωτοβουλία, εμπνευσμένη από την επιτυχημένη συνταγή του Nordic Innovation, θα μπορούσε να λειτουργήσει σαν καταλύτης για την προσέλκυση επενδύσεων, την προώθηση βιώσιμων πρακτικών και την ενίσχυση της περιφερειακής συνεργασίας.

Το κλειδί είναι να προσαρμοστεί το μοντέλο στη βαλκανική πραγματικότητα, ξεκινώντας από μικρότερα, συγκεκριμένα έργα συνεργασίας (π.χ. σε έρευνα και ανταλλαγή δεδομένων) και χτίζοντας σταδιακά εμπιστοσύνη και θεσμική ικανότητα. Η εμπειρία της χώρας μας, με την ιδιότητα και του παλαιότερου κράτους μέλους αλλά και μέσα από τη συμμετοχή της σε ευρωπαϊκά έργα, θα ήταν ανεκτίμητη για τον σχεδιασμό της αρχιτεκτονικής μιας τέτοιας πρωτοβουλίας.