Ο ορυκτός πλούτος του Ιράν γίνεται το νέο διακύβευμα στην αμερικανική διπλωματία

Συχνά αντιλαμβανόμαστε το Ιράν μόνο σαν μια πετρελαιοπαραγωγό χώρα, αλλά στην πραγματικότητα διαθέτει μερικές από τις μεγαλύτερες και πιο ποικιλόμορφες κοιτασματολογικές πηγές στον κόσμο. Δεν είναι τυχαίο ότι ορισμένοι αναλυτές το περιγράφουν σαν μια «ανεκμετάλλευτη ευκαιρία» στον τομέα των ΣΚΟΠΥ και όχι μόνον.

Συγκεκριμένα, το Ιράν κατέχει περίπου το 7% του παγκόσμιου κοιτασματολογικού δυναμικού και κατατάσσεται μεταξύ των 15 πλουσιότερων χωρών του κόσμου σε ορυκτό πλούτο. Τα βεβαιωμένα αποθέματά του υπολογίζονται σε περίπου 37-60 δισεκατομμύρια τόνους, με την εκτιμώμενη αξία τους (εξαιρουμένου του πετρελαίου και του φυσικού αερίου) να φτάνει τα περίπου 700 δισεκατομμύρια ευρώ. Η χώρα διαθέτει σημαντικά αποθέματα σε μεταλλικά ορυκτά που αποτελούν τη ραχοκοκαλιά της βαριάς βιομηχανίας (Σχήμα 1):

• Με περίπου 2,6 δισεκατομμύρια τόνους αποθεμάτων, το Ιράν κατέχει περίπου το 5% των παγκόσμιων αποθεμάτων χαλκού.
• Είναι παγκόσμιος ηγέτης σε αποθέματα ψευδαργύρου, με περίπου 15 εκατομμύρια τόνους.
• Τα αποθέματα μεταλλευμάτων σιδήρου υπολογίζονται σε 3,8 δισεκατομμύρια τόνους. 

Οι ΣΚΟΠΥ ειδικότερα συγκεντρώνουν μεγάλο κοιτασματολογικό ενδιαφέρον, με την ύπαρξη σημαντικών αποθεμάτων μεταλλικών ορυκτών που θεωρούνται απαραίτητα για την πράσινη μετάβαση, την άμυνα και τις τεχνολογίες αιχμής:

• Ο εντοπισμός κοιτάσματος λιθίου στην επαρχία Χαμαντάν, με αποθέματα που εκτιμώνται σε 8,5 εκατομμύρια τόνους, φέρνει τη χώρα μεταξύ των κορυφαίων παγκοσμίως, δίπλα σε Χιλή και Αυστραλία.
• Το λίθιο είναι ζωτικής σημασίας για τις μπαταρίες των ηλεκτρικών οχημάτων.
• Αν και η εκμετάλλευση τους βρίσκεται σε πρώιμο στάδιο, έχουν εντοπιστεί κοιτάσματα νικελίου και κοβαλτίου σε επαρχίες όπως το Ζαντζάν και το Κερμάν.
• Το Ιράν φιλοξενεί τη μεγαλύτερη χρυσοφόρο περιοχή στη Μέση Ανατολή, με αποθέματα που υπολογίζονται σε 140 τόνους μόνο στο κοίτασμα Zarshuran.
• Σύμφωνα με ανακοινώσεις του Ιράν, έχουν εντοπιστεί σπάνιες γαίες (π.χ., λανθάνιο, δημήτριο).

Η κοιτασματολογική παρουσία ΣΚΟΠΥ είναι αυτή που αλλάζει το γεωπολιτικό παιχνίδι, όχι μόνο στο Ιράν αλλά και γενικότερα, γιατί αποτελούν ορυκτές πρώτες ύλες πάνω στις οποίες χτίζεται η ενεργειακή αυτονομία και η τεχνολογική υπεροχή του αύριο. Για το Ιράν, ο ορυκτός του πλούτος αντιπροσωπεύει:

• Γεωπολιτικό πλεονέκτημα, αφού σε έναν κόσμο που κινείται προς την ηλεκτροκίνηση και τις Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας (ΑΠΕ), ο έλεγχος του λιθίου, του κοβαλτίου και του χαλκού αποκτά στρατηγική σημασία ανάλογη με εκείνη του πετρελαίου τον 20ό αιώνα.
• Διαφοροποίηση της οικονομίας, με τη Τεχεράνη βλέπει τον ορυκτό της πλούτο σαν μέσο μείωσης της εξάρτησης της από τα έσοδα του πετρελαίου, τα οποία είναι ευμετάβλητα και στοχοποιημένα από κυρώσεις.
• Εργαλείο διπλωματίας με την ύπαρξη αυτών των αποθεμάτων να δίνει στη χώρα ένα διαπραγματευτικό χαρτί. Όπως αναφέρουν δημοσιεύματα, η ίδια η Τεχεράνη έχει προτείνει την πρόσβαση σε αυτά ως «αντάλλαγμα» για αποκλιμάκωση και επενδύσεις.

Ακολουθώντας μια μακρά ιστορική παράδοση (από το πραξικόπημα του 1953 για το πετρέλαιο), η πρόσβαση σε ενεργειακές και ορυκτές πρώτες ύλες παραμένει κεντρικό ζήτημα της αμερικανικής πολιτικής στη Μέση Ανατολή.

Σε αντίθεση με προηγούμενες προσεγγίσεις που εστίαζαν αποκλειστικά στον πυρηνικό φάκελο, η κυβέρνηση Τραμπ φαίνεται να εισάγει μια καθαρά εμπορική λογική στη διαπραγμάτευση. Σύμφωνα με αναφορές, η αμερικανική πλευρά έχει συζητήσει το ενδεχόμενο να αποκτήσει αποκλειστικά δικαιώματα πρόσβασης και ανάπτυξης όχι μόνο σε πετρέλαιο και φυσικό αέριο, αλλά και σε ΣΚΟΠΥ (όπως σπάνιες γαίες). Οι λόγοι που καθιστούν αυτό το ενδεχόμενο σημαντικό είναι:

• Αποδέσμευση από την Κίνα. Η Κίνα κυριαρχεί σήμερα στην επεξεργασία ΣΚΟΠΥ (π.χ. λίθιο, σπάνιες γαίες) και έχει ήδη υπογράψει 25ετή συμφωνία με το Ιράν, εξασφαλίζοντας πρόσβαση σε αυτές. Μια συμφωνία ΗΠΑ-Ιράν θα μπορούσε να διαταράξει αυτή τη δυναμική και να προσφέρει στη Δύση μια εναλλακτική πηγή ανεξάρτητη από το Πεκίνο.
• Ασφάλεια εφοδιασμού. Καθώς η ΕΕ και οι ΗΠΑ επιταχύνουν τη μετάβαση σε καθαρή ενέργεια, η εξασφάλιση σταθερών πηγών λιθίου, χαλκού και κοβαλτίου γίνεται ζήτημα εθνικής ασφάλειας.
• Το Μοντέλο Βενεζουέλας. Η επιτυχημένη, από τη σκοπιά της κυβέρνησης Τραμπ, επιχείρηση στη Βενεζουέλα, όπου αμερικανικές εταιρείες προωθούν την εκμετάλλευση του πετρέλαιου, θεωρείται πιθανό πρότυπο. Σε εκείνη την περίπτωση, η στρατιωτική επέμβαση δικαιολογήθηκε με την προοπτική πρόσβασης των ενεργειακών κοιτασμάτων σαν αντάλλαγμα για την ανατροπή του καθεστώτος.

Ωστόσο, η εφαρμογή ενός τέτοιου σεναρίου στο Ιράν είναι εξαιρετικά περίπλοκη. Οι ΗΠΑ αντιμετωπίζουν εμπόδια όπως:

• Το καθεστώς κυρώσεων. Ακόμα και αν υπάρξει μια συμφωνία, η νομική και χρηματοπιστωτική αρχιτεκτονική των κυρώσεων καθιστά επικίνδυνες τις επενδύσεις για αμερικανικές εταιρείες.
• Το πολιτικό ρίσκο. Η αστάθεια στην περιοχή και η απουσία σαφούς σχεδίου «επόμενης ημέρας» (όπως παραδέχθηκε ο υπουργός Εξωτερικών Ρούμπιο) αποθαρρύνει κάθε σοβαρή επενδυτική δραστηριότητα.
• Το ιστορικό προηγούμενο. Η εμπειρία μετά την πυρηνική συμφωνία (JCPOA), όπου συμφωνίες όπως της Boeing ακυρώθηκαν με την επαναφορά κυρώσεων, έχει διδάξει στις επιχειρήσεις ότι η πρόσβαση στο Ιράν είναι επισφαλής.

Η ανάλυση επιβεβαιώνει ότι ο ορυκτός πλούτος του Ιράν είναι τεράστιος και περιλαμβάνει πλέον και τις ΣΚΟΠΥ που είναι απαραίτητες για την παγκόσμια ενεργειακή μετάβαση. Η πρόσβαση σε αυτά τα κοιτάσματα αποτελεί έναν από τους κύριους λόγους του αμερικανικού ενδιαφέροντος, ειδικά υπό το πρίσμα της εμπορικής διπλωματίας που προωθεί η κυβέρνηση Τραμπ. Ωστόσο, η μετατροπή αυτού του ενδιαφέροντος σε πραγματικότητα προσκρούει σε ανυπέρβλητες γεωπολιτικές δυσκολίες. Το Ιράν παραμένει ένα πεδίο υψηλού ρίσκου, όπου οι φυσικοί πόροι λειτουργούν περισσότερο σαν ένα διαπραγματευτικό χαρτί για αποκλιμάκωση παρά σαν μια επενδυτική ευκαιρία που μπορεί να υλοποιηθεί άμεσα.

[1] https://www.usgs.gov/news/national-news-release/usgs-publication-irans-nonfuel-minerals-industry-released

cover photo: https://www.infoplease.com/atlas/middle-east/iran-map