Η κλιματική πολιτική υπό το πρίσμα της γεωλογικής πραγματικότητας

Η σύγχρονη κλιματική πολιτική βασίζεται στην παραδοχή ότι η ανθρώπινη δραστηριότητα αποτελεί τον κυρίαρχο παράγοντα της τρέχουσας κλιματικής μεταβολής και ότι, μέσω κατάλληλων οικονομικών και τεχνολογικών παρεμβάσεων, το κλίμα της Γης μπορεί να σταθεροποιηθεί. Το παρόν δοκίμιο επανεξετάζει αυτή την παραδοχή από γεωλογική σκοπιά.

Αναγνωρίζοντας την ύπαρξη ανθρωπογενούς επίδρασης, υποστηρίζει ότι η κλιματική πολιτική χαράσσεται για ένα πλανητικό σύστημα που επί δισεκατομμύρια χρόνια μεταβάλλεται από φυσικές δυνάμεις πολύ πριν εμφανιστεί ο άνθρωπος. Διεργασίες που άλλοτε εξελίσσονται σταδιακά και άλλοτε εκδηλώνονται με αιφνίδιες ανατροπές. Το άρθρο ενσωματώνει τις επιπτώσεις του γεωλογικού χρόνου, των ψυχρών κύκλων, των τεκτονικών και ωκεάνιων διεργασιών στη διαμόρφωση του κλίματος. Στο πλαίσιο αυτό, ασκείται κριτική στην κυρίαρχη παγκόσμια και ευρωπαϊκή κλιματική στρατηγική, η οποία προσεγγίζει το κλίμα καθαρά τεχνοκρατικά: σαν ένα σύστημα που μπορεί να ρυθμιστεί. Μια προσέγγιση λίαν ουτοπική.

Προτείνεται, ως εκ τούτου, η μετατόπιση της πολιτικής από τη φιλοδοξία ελέγχου του κλίματος προς τη στρατηγική της προσαρμογής και της ανθεκτικότητας των κοινωνιών απέναντι σε ένα κατ’ ουσία δυναμικό φυσικό σύστημα.

Η κλιματική αλλαγή έχει αναδειχθεί σε ένα από τα κεντρικότερα ζητήματα της σύγχρονης πολιτικής, οικονομικής και επιστημονικής συζήτησης. Στον δημόσιο λόγο, το κλίμα παρουσιάζεται συχνά ως ένα σύστημα το οποίο, αν και διαταράχθηκε από την ανθρώπινη δραστηριότητα, μπορεί να επανέλθει σε κατάσταση ισορροπίας μέσω στοχευμένων παρεμβάσεων, π.χ. τη μείωση των εκπομπών, την τεχνολογική καινοτομία και τους μηχανισμούς εξαγοράς του CO₂. Η αντίληψη αυτή έχει διαμορφώσει ένα αφήγημα «κλιματικής διαχείρισης», στο οποίο ο άνθρωπος αναλαμβάνει τον ρόλο του ρυθμιστή ενός πλανητικού συστήματος.

Από γεωλογική σκοπιά, αυτή η προσέγγιση εγείρει σοβαρά ερωτήματα. Η Γη δεν είναι στατικό σύστημα που διαταράχθηκε τα τελευταία εκατό ή διακόσια χρόνια. Είναι ένα δυναμικό σύστημα, του οποίου το κλίμα έχει μεταβληθεί επανειλημμένα και δραματικά, πολύ πριν την εμφάνιση του ανθρώπου. Θερμές περίοδοι χωρίς πολικούς πάγους, παγετώδεις φάσεις με τεράστια παγοκάλυψη («χιονόμπαλα»), απότομες μεταβολές της θερμοκρασίας και μαζικές εξαφανίσεις ειδών (Εικόνα 1) αποτελούν ένα μέρος της φυσικής ιστορίας της Γης.

Με το παρόν δοκίμιο, δεν απορρίπτεται η επιστημονική τεκμηρίωση της ανθρωπογενούς επίδρασης στο σύγχρονο κλίμα, όπως αυτή παρουσιάζεται από διάφορους οργανισμούς, με επικεφαλής την Διακυβερνητική Επιτροπή για την Κλιματική Αλλαγή (IPCC). Ωστόσο, αμφισβητείται η μετατροπή αυτής της επίδρασης σε αποκλειστικό ή κυρίαρχο ερμηνευτικό πλαίσιο. Υποστηρίζεται ότι η υπερ-απλούστευση του κλιματικού προβλήματος σε ένα ζήτημα εκπομπών CO₂ αγνοεί τη γεωλογική πραγματικότητα και οδηγεί σε πολιτικές που είναι επιστημονικά ελλιπείς και κοινωνικά επικίνδυνες.

Η θεμελιώδης διαφορά ανάμεσα στη γεωλογική επιστήμη και τη σύγχρονη κλιματική πολιτική έγκειται στην έννοια του χρόνου. Οι πολιτικές στρατηγικές αναπτύσσονται σε ορίζοντες δεκαετιών: το 2030, το 2050, το 2100. Η γεωλογία, αντίθετα, εξετάζει διεργασίες που εκτυλίσσονται σε χιλιάδες, εκατομμύρια ή/και δισεκατομμύρια χρόνια. Αυτή η ασυμβατότητα χρονικής κλίμακας οδηγεί συχνά σε εσφαλμένες ερμηνείες.

Οι παγετώδεις–μεσοπαγετώδεις κύκλοι του Πλειστόκαινου, που σχετίζονται με τις τροχιακές παραμέτρους της Γης (την εκκεντρότητα, την κλίση και την τροχιακή μετάπτωση), αποδεικνύουν ότι το κλίμα μπορεί να μεταβάλλεται δραστικά χωρίς καμία ανθρώπινη παρέμβαση. Οι μεταβολές στη θερμότητα και αλμυρότητα των ωκεανών, οι μεγάλες ηφαιστειακές εκρήξεις και η τεκτονική αναδιάταξη των ηπείρων –μέσα από τις γεωτεκτονικές πλάκες- έχουν διαμορφώσει το κλίμα σε ασύλληπτες για την ανθρώπινη εμπειρία κλίμακες.

Η σύγχρονη θερμότερη περίοδος δεν αποτελεί ιστορική ανωμαλία. Αντίθετα, εντάσσεται σε ένα ευρύτερο πλαίσιο της φυσικής αλλαγής. Η παρουσία του ανθρώπου συμπίπτει χρονικά με μία φάση σχετικής κλιματικής σταθερότητας (το Ολόκαινο), γεγονός που ευνόησε την ανάπτυξη των πολιτισμών, όπως τους γνωρίσουμε σήμερα. Η σταθερότητα αυτή, όμως, δεν αποτελεί φυσικό κανόνα, αλλά ιστορική συγκυρία.

Η αποδοχή της ανθρωπογενούς επίδρασης δεν συνεπάγεται την αποδοχή της επικυριαρχίας της. Στη γεωλογία, η διάκριση μεταξύ πρωτογενών και δευτερογενών διεργασιών είναι κρίσιμη. Οι πρωτογενείς διεργασίες καθορίζουν τη δομή και τη μακροχρόνια εξέλιξη ενός συστήματος, ενώ οι δευτερογενείς λειτουργούν ως τροποποιητικοί ή επιταχυντικοί παράγοντες.

Η ανθρώπινη δραστηριότητα μπορεί να ενισχύει ορισμένες τάσεις, να επιταχύνει μεταβολές ή να επιδρά τοπικά και περιφερειακά. Ωστόσο, δεν υπάρχουν επαρκή γεωλογικά δεδομένα που να τεκμηριώνουν ότι μπορεί να υπερισχύσει των θεμελιωδών φυσικών μηχανισμών που διέπουν το κλίμα της Γης. Η αντίληψη ότι ο άνθρωπος «οδηγεί» το κλίμα αντανακλά περισσότερο έναν σύγχρονο ανθρωποκεντρισμό παρά μια γεωλογικά τεκμηριωμένη θέση.

Η υπερβολική έμφαση στην ανθρωπογενή συνιστώσα ενδέχεται να οδηγήσει σε παραγνώριση όλων εκείνων των φυσικών κινδύνων που δεν σχετίζονται άμεσα με τις εκπομπές, όπως η ηφαιστειακή δραστηριότητα, οι σεισμοτεκτονικές διεργασίες, οι απότομες ωκεάνιες μεταβολές ή στις πιο κατανοητές για κάθε κάτοικο του πλανήτη – ιδιαίτερα τους τελευταίους μήνες – οι κατολισθήσεις εδαφών και οι πλημμύρες (Εικόνα 2).

Μήπως, λοιπόν, θα ήταν πιο ωφέλιμο οι τεχνοκράτες και οι σωτήρες το κλίματος να αφιερώσουν πολύ περισσότερο χρόνο και χρηματοδοτήσεις σε αυτά τα υπαρκτά, καθημερινά προβλήματα, αντί στα σενάρια του 2100;

Η φύση δεν δουλεύει με κουμπιά έντασης, όπως το ραδιόφωνο. Μερικές φορές μια μικρή αλλαγή μπορεί να προκαλέσει σημαντικές συνέπειες. Άλλες φορές, κάνεις κάτι μεγάλο και δεν αλλάζει σχεδόν τίποτα. Το κλίμα, όπως και άλλα πλανητικά συστήματα, έχει «όρια» και «σημεία καμπής». Όταν τα περάσεις, τα πράγματα μπορεί να αλλάξουν απότομα. Γι’ αυτό και οι προβλέψεις για τέτοια συστήματα δεν είναι ποτέ απόλυτα σίγουρες. Η εξέλιξη της φύσης δεν είναι γραμμική.

Η πολιτική μετάφραση των κλιματικών μοντέλων συχνά παραβλέπει αυτή τη μη ύπαρξη γραμμικότητας (παραβλέπει τα σκαμπανεβάσματα), παρουσιάζοντας σενάρια με φαινομενική ακρίβεια. Ωστόσο, από γεωλογική σκοπιά, η αβεβαιότητα είναι εγγενές χαρακτηριστικό των πολύπλοκων φυσικών συστημάτων. Η σύγχρονη κλιματική πολιτική βασίζεται δυστυχώς στην ιδέα ότι, ελέγχοντας τις εκπομπές, ελέγχουμε και το κλίμα. Αυτή η άποψη αντανακλά μια τεχνοκρατική προσέγγιση, η οποία υποτιμά την αυτονομία της φύσης. Πρόκειται για μια ψευδαίσθηση ότι μπορούμε να ελέγξουμε τα πάντα.

Η Γη δεν «υπακούει» σε πολιτικές αποφάσεις. Οι φυσικές διεργασίες συνεχίζονται ανεξάρτητα από τις ανθρώπινες προθέσεις. Η αποτυχία αναγνώρισης αυτού του γεγονότος οδηγεί δυστυχώς σε πολιτικές που δημιουργούν κοινωνικό και οικονομικό κόστος, χωρίς το αντίστοιχο φυσικό όφελος.

Αφού, λοιπόν, το κλίμα μεταβάλλεται με φυσικό τρόπο, τότε ο κεντρικός στόχος της πολιτικής δεν μπορεί να είναι η σταθεροποίηση του, αλλά η προσαρμογή των κοινωνιών μας στις μεταβαλλόμενες συνθήκες. Η γεωλογική ιστορία δείχνει ότι τα συστήματα που επιβιώνουν είναι εκείνα που προσαρμόζονται, όχι εκείνα που επιχειρούν να επιβάλουν μια ψεύτικη σταθερότητα. Τώρα, η προσαρμογή περιλαμβάνει, μεταξύ άλλων:

• Ανθεκτικές υποδομές
• Ορθολογική χωροταξία
• Διαχείριση των υδάτινων πόρων
• Γεωργική προσαρμοστικότητα
• Πρόληψη αντί την, εκ των υστέρων, αντίδραση.

Αυτές οι πολιτικές έχουν άμεσο κοινωνικό όφελος, ανεξάρτητα από την ακριβή εξέλιξη του κλίματος.

Τα συστήματα ηλιακής και αιολικής ενέργειας αποτελούν βασικούς πυλώνες της ενεργειακής μετάβασης, καθώς μειώνουν δραστικά τις εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου κατά την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας. Η ανάπτυξη φωτοβολταϊκών και ανεμογεννητριών περιορίζει την εξάρτηση από τα ορυκτά καύσιμα, ενισχύει την ενεργειακή ασφάλεια και συμβάλλει στη διαμόρφωση ενός πιο αποκεντρωμένου και ανθεκτικού ενεργειακού συστήματος. Παράλληλα, κινητοποιεί επενδύσεις, τεχνολογική καινοτομία και νέες δεξιότητες, στοιχεία απαραίτητα για μια οικονομία χαμηλών εκπομπών άνθρακα.

Ωστόσο, δεν αποτελούν πανάκεια ούτε θα πρέπει να μετατρέπονται σε μηχανισμούς εύκολου πλουτισμού εις βάρος του ευρύτερου κοινωνικού συνόλου. Στην Κύπρο η ηλιακή ενέργεια αποτελεί πλέον τη βασική μορφή ανανεώσιμης παραγωγής, όμως η συντριπτική πλειονότητα των μεγάλων φωτοβολταϊκών πάρκων ανήκει σε ιδιώτες επενδυτές και όχι στην Αρχή Ηλεκτρισμού Κύπρου (ΑΗΚ). Η ΑΗΚ διαθέτει μόνο ένα μικρό ποσοστό της συνολικής εγκατεστημένης ηλιακής ισχύος (περίπου 20 MW), ενώ οι ιδιώτες κατέχουν πάνω από το 90% των μεγάλων έργων, χωρίς να υπολογίζονται τα χιλιάδες οικιακά συστήματα.

Η Ελεγκτική Υπηρεσία, στην έκθεση της για τις ΑΠΕ [3], ανέδειξε σοβαρές στρεβλώσεις στην ενεργειακή πολιτική της προηγούμενης κυβέρνησης, καθώς η Ρυθμιστική Αρχή Ενέργειας Κύπρου απέκλεισε την ΑΗΚ από την ανάπτυξη έργων ΑΠΕ και παραχώρησε άδειες για μεγάλα φωτοβολταϊκά πάρκα - χωρίς διαγωνισμούς - σε λίγες ιδιωτικές εταιρείες, εξασφαλίζοντας τους εγγυημένες και ιδιαίτερα υψηλές τιμές πώλησης ηλεκτρικής ενέργειας για 20 χρόνια.

Έτσι, παρά τη διεθνή κατακόρυφη μείωση του κόστους της ηλιακής ενέργειας, στην Κύπρο η πρακτική αυτή οδήγησε σε ολιγοπωλιακές συνθήκες και σε διατήρηση υψηλών τιμολογίων ηλεκτρισμού, χωρίς ουσιαστικό όφελος για τους καταναλωτές, λόγω και του κόστους των καυσίμων, των δικαιωμάτων εκπομπών ρύπων και των τεχνικών περιορισμών του δικτύου. Με απλά λόγια, η Κύπρος έχει πολύ ήλιο και μεγάλη ιδιωτική επένδυση στα φωτοβολταϊκά, αλλά το όφελος στην τσέπη του καταναλωτή παραμένει περιορισμένο.

Αυτή η εμπειρία δείχνει ότι χωρίς διαφάνεια, ορθό ρυθμιστικό πλαίσιο και δίκαιη κατανομή κόστους–οφέλους, οι επιδοτήσεις και τα τιμολόγια μπορούν να δημιουργήσουν στρεβλώσεις, μεταφέροντας οικονομικά βάρη στους καταναλωτές, ενώ τα οφέλη συγκεντρώνονται σε λίγους. Η ενεργειακή μετάβαση οφείλει να στηρίζεται σε κοινωνική δικαιοσύνη, θεσμική λογοδοσία και ορθολογικό σχεδιασμό· διαφορετικά, κινδυνεύει να υπονομεύσει την ίδια τη δημόσια αποδοχή που είναι απαραίτητη για την επιτυχία της.

Η ευρωπαϊκή κλιματική πολιτική, όπως διαμορφώνεται από θεσμούς και οργανισμούς, π.χ. τον Διεθνή Οργανισμό Ενέργειας, δίνει ιδιαίτερη έμφαση σε μηχανισμούς αγοράς, πιστώσεις άνθρακα και τεχνολογική μετάβαση προς ανανεώσιμες πηγές ενέργειας.

Αν και η προσέγγιση αυτή φέρει αρκετά θετικά στοιχεία, παρουσιάζει σοβαρές δομικές αδυναμίες. Συχνά αντιμετωπίζει τη Γη ως ένα σύστημα προς ρύθμιση και διαχείριση, παραβλέποντας ότι πρόκειται πρωτίστως για ένα φυσικό, δυναμικό σύστημα με πολύπλοκες γεωλογικές, υδρολογικές και κλιματικές διεργασίες. Η ανθρωποκεντρική προσέγγιση αγνοεί την πραγματική αλληλεπίδραση των φυσικών διεργασιών και της ζωής στον πλανήτη, περιορίζοντας την πολιτική σε «διορθωτικές» επεμβάσεις που συχνά αντιμετωπίζουν τα συμπτώματα και όχι τις αιτίες.

Η μονοδιάστατη έμφαση στη μείωση εκπομπών, μέσω της τεχνολογικής μετάβασης, αποσπά σημαντικούς πόρους από τις πολιτικές προσαρμογής και ανθεκτικότητας, οι οποίες είναι γεωλογικά και περιβαλλοντικά πιο συνεπείς και πιο εφαρμόσιμες. Η προστασία των φυσικών υποδομών, η διαχείριση των υπόγειων υδάτων, η σταθεροποίηση εδαφών σε σεισμογενείς ή περιοχές κατολισθήσεων, πλημμυρών κτλ και η αντιμετώπιση της διάβρωσης των ακτών απαιτούν γνώση της γεωλογίας και της φυσικής ιστορίας της Γης – γνώση που συχνά παραβλέπεται στο όνομα της τεχνολογικής επιτάχυνσης.

Επιπλέον, η εστίαση αποκλειστικά στη μείωση του CO₂ δημιουργεί μια ψευδή αίσθηση ασφάλειας. Η κλιματική αλλαγή είναι πολύ-παραγοντική και η γεωλογική ιστορία μας διδάσκει ότι η θερμοκρασία, η υγρασία, η στάθμη των θαλασσών και οι γεωχημικοί κύκλοι διαμορφώνονται σε βάθος αιώνων και χιλιετιών, και όχι δεκαετιών.

Η πολιτική που αγνοεί αυτή τη διάσταση κινδυνεύει να προσφέρει εντυπωσιακά μεν, αλλά επιφανειακά αποτελέσματα, αφήνοντας τις κοινωνίες ευάλωτες σε ακραία φαινόμενα, σεισμούς, κατολισθήσεις και άλλες φυσικές καταστροφές, όπως αυτές που αντιμετώπισε ολόκληρη η Ευρώπη όλο τον φετινό χειμώνα.

Μια πραγματικά συνεκτική ευρωπαϊκή στρατηγική θα έπρεπε να συνδυάζει την τεχνολογική και οικονομική διάσταση με τη γεωλογική γνώση και την προσαρμογή στις φυσικές διεργασίες. Η επένδυση στην ανθεκτικότητα του φυσικού και ανθρωπογενούς περιβάλλοντος, η προστασία των γεωτόπων, η διαχείριση των φυσικών πόρων και η ενίσχυση των τοπικών οικοσυστημάτων μπορούν να δημιουργήσουν μια στρατηγική που δεν «ρυθμίζει» απλώς τον πλανήτη, αλλά τον κατανοεί και τον σέβεται.

Η κλιματική πολιτική δεν είναι ουδέτερη. Οι αυξήσεις στο κόστος ενέργειας επηρεάζουν δυσανάλογα τα χαμηλότερα εισοδήματα και τις λιγότερο ανθεκτικές οικονομίες. Μια γεωλογικά ενημερωμένη πολιτική οφείλει να λαμβάνει υπόψη τη φυσική μεταβλητότητα και την κοινωνική ευαλωτότητα, όχι μόνο τους δείκτες των εκπομπών.

Η συζήτηση για την κλιματική αλλαγή δεν μπορεί να περιορίζεται σε διαγράμματα εκπομπών του CO₂ και χρονοδιαγράμματα δεκαετιών. Οφείλει να ενταχθεί στο ευρύτερο πλαίσιο της γεωλογικής πραγματικότητας, εκεί όπου ο χρόνος μετριέται σε χιλιετίες και οι μεταβολές αποτελούν τον κανόνα, όχι την εξαίρεση. Η ανθρώπινη επίδραση είναι υπαρκτή, αλλά δεν καταργεί τη δυναμική αυτονομία του πλανήτη.

Μια ώριμη κλιματική πολιτική δεν θα πρέπει να οικοδομείται πάνω στην ψευδαίσθηση του απόλυτου ελέγχου, αλλά πάνω στη γνώση των φυσικών ορίων και στη συνειδητοποίηση της μεταβλητότητας της Γης. Η προσαρμογή, η ανθεκτικότητα των υποδομών, η γεωλογική κατανόηση του χώρου και η κοινωνική δικαιοσύνη δεν αποτελούν εναλλακτικές επιλογές. Αποτελούν θεμέλια μιας στρατηγικής που σέβεται τόσο την επιστήμη, όσο και την κοινωνία.

Η Γη, αν μπορούσε να μιλήσει δεν θα ζητούσε διαχείριση. Θα ζητούσε κατανόηση. Και η ευθύνη της ανθρωπότητας δεν είναι να επιβάλει μια ουτοπική σταθερότητα σε έναν δυναμικό πλανήτη, αλλά να οργανώσει τις κοινωνίες της με τρόπο που να αντέχουν -και να ευημερούν- μέσα στη φυσική του μεταβολή (Εικόνα 4).

[1] Προσαρμοσμένη στα ελληνικά από την πηγή: Mass Extinctions | Earth Science | Visionlearning

[2] Κατασκευή με τη βοήθεια του ChatGPT

[3] Our View: How renewable policy bred an energy oligopoly | Cyprus Mail

[4] https://sustainable.kmutt.ac.th/the-planets-lifeline-adaptation-and-innovation-in-response-to-climate-change/

Απαγορεύεται ρητώς η αναπαραγωγή ή αναδημοσίευση, μερική ή ολική, του εν λόγω περιεχομένου. Το RAWMATHUB.GR διατηρεί το αποκλειστικό δικαίωμα δημοσίευσης και παροχής αδειών αναδημοσίευσης κατόπιν έγγραφης άδειας, επιφυλασσόμενο για την άσκηση κάθε νόμιμου δικαιώματος του. Εφόσον επιθυμείτε να χρησιμοποιήσετε το περιεχόμενο, παρακαλούμε επικοινωνήστε μαζί μας στο Αυτή η διεύθυνση Email προστατεύεται από τους αυτοματισμούς αποστολέων ανεπιθύμητων μηνυμάτων. Χρειάζεται να ενεργοποιήσετε τη JavaScript για να μπορέσετε να τη δείτε..