Η Γεωλογία της Βιωσιμότητας: Γιατί ο τύπος του κοιτάσματος καθορίζει το μέλλον της Ηλεκτροκίνησης

Υπάρχουν απόψεις που ισχυρίζονται ότι η στρατηγική επιλογή καθολικής χρήσης ηλεκτρικών αυτοκινήτων δεν ειναι περιβαλλοντικά και ενεργειακά σωστή ή πανάκεια. Θεωρούν ότι η απαίτηση για περισσότερες ορυκτές πρώτες ύλες (ΟΠΥ), με τις περισσότερες να εντάσσονται στις κρίσιμες ορυκτές πρώτες ύλες (ΚΟΠΥ), δημιουργεί συνολικά μεγαλύτερο περιβαλλοντικό και ενεργειακό αποτύπωμα από αυτό που προκαλούν οι υδρογονάνθρακες.

Χρησιμοποιείται συχνά σαν παράδειγμα το λίθιο αναφέροντας ότι η εξόρυξη και επεξεργασία του επιφέρει σημαντικές περιβαλλοντικές επιπτώσεις, χωρίς ωστόσο να αναφέρεται ότι υπάρχουν σχετικές διαφοροποιήσεις στο θέμα αυτό ανάλογα με τον τύπο του κοιτάσματος λιθίου. Για παράδειγμα, είναι ίδιες οι περιβαλλοντικές επιπτώσεις στην περίπτωση του λιθίου στις αλμυρές λίμνες (Salt lake brines) και του λιθίου στους πηγματίτες (hard-rock deposits)?

Συνεπώς η μονόπλευρη και μονοδιάστατη κριτική άποψη μπορεί να προξενήσει πρόβληματα και εμπόδια στην εξορυκτική προσβαση των ΚΟΠΥ που χρειάζεται η υλοποίηση της διττής ενεργειακής και ψηφιακής μετάβασης, και της ηλεκτροκίνησης. 

Πρώτα απ' όλα, είναι ορθό και απαραίτητο να αναγνωρίζουμε τις προκλήσεις που ανάφερουν οι επικριτές. Η προσοχή στην πλευρά της ιδέας ότι η εξόρυξη δημιουργεί περιβαλλοντικά προβλήματα είναι ζωτικής σημασίας.

• Η ανάγκη πρόσβασης και επάρκειας σε ΚΟΠΥ με την μετάβαση σε ηλεκτροκίνηση και ανανεώσιμες πηγές ενέργειας να δημιουργούν τεράστια ζήτηση για λίθιο, κοβάλτιο, νικέλιο, χαλκό, νεόδυμιο κ.α. Αυτό είναι αναμφισβήτητο.
• Τα περιβαλλοντικά αποτυπώματα της εξόρυξης, του εμπλουτισμού και της μεταλλουργικής επεξεργασίας μπορούν να προξενήσουν διάφορες περιβαλλοντικές επιπτώσεις: 

1. 1. Στις εξορύξεις λιθίου από αλμυρές λίμνες (π.χ. Σαλάρ ντε Ατακάμα στη Χιλή), χρησιμοποιούνται μεγάλες ποσότητες νερού, που μπορεί να απειλήσουν τα τοπικά οικοσυστήματα και τις κοινότητες.
   2. Η μεταλλουργική επεξεργασία είναι ενεργοβόρος και μπορεί να παράγει τοξικά απόβλητα με αποτέλεσμα τη ρύπανση του εδάφους και της ατμόσφαιρας.
   3. Οι εξορυκτικές δραστηριότητες συχνά συγκρούονται με προστατευόμενες περιοχές ή γη ιθαγενών κοινοτήτων, με κοινωνικές επιπτώσεις και συνέπειες στην βιοποικιλότητα. 

Οπότε, το επιχείρημα ότι σε αρκετές περιπτώσεις «απλά αντικαθιστούμε ένα περιβαλλοντικό πρόβλημα με ένα άλλο» έχει κάποια βάση και δεν πρέπει να αγνοείται.

Παρόλες αυτές τις προκλήσεις, η στρατηγική επιλογή της ηλεκτροκίνησης, σε μια προοπτική πραγματοποίησης της «πράσινης επανάστασης», παραμένει κρίσιμη για τους ακόλουθους λόγους:

• Το κύριο πλεονέκτημα των ηλεκτρικών αυτοκινήτων και άλλων οχημάτων είναι η τεράστια απόδοση ενέργειας και η συμβολή τους στην απανθρακοποίηση, σε σχέση με τους κινητήρες εσωτερικής καύσης. Ένα ηλεκτρικό αυτοκίνητο μετατρέπει πάνω από το 77% της ηλεκτρικής ενέργειας σε κίνηση, ενώ ένα βενζινοκίνητο μόνο το 12-30%. Αυτό σημαίνει ότι ακόμα και αν το ηλεκτρικό ρεύμα προέρχεται εν μέρει από ορυκτά καύσιμα, το συνολικό ενεργειακό αποτύπωμα είναι μικρότερο. Καθώς το πλέγμα ηλεκτρικής ενέργειας γίνεται πιο πράσινο (με ηλιακή, αιολική, υδροηλεκτρική, γεωθερμική), το αποτύπωμα άνθρακα των ηλεκτρικών αυτοκινήτων βελτιώνεται συνεχώς, κάτι που δεν συμβαίνει με ένα αυτοκίνητο βενζίνης/ντίζελ.
• Η μηδενική εκπομπή ρύπων από το ηλεκτρικό όχημα (NOx, μονωμένα σωματίδια) έχει θετικές επιπτώσεις στην τοπική ποιότητα του αέρα και κατ’ επέκταση στην υγεία των κατοίκων αστικών περιοχών. Αυτό είναι άμεσο και απαραίτητο.
• Αναφορικά με την διάσταση της κλιματικής αλλαγής, η συζήτηση για το λίθιο, δεν πρέπει για παράδειγμα να γίνεται σε κενό. Η εναλλακτική – η συνέχιση της εξάρτησης στα ορυκτά καύσιμα – έχει καταστροφικές και μη αναστρέψιμες συνέπειες. Η κλιματική αλλαγή, που χρεώνεται ότι τροφοδοτείται από τα ορυκτά καύσιμα, θεωρείται μια υπαρξιακή απειλή. Τα προβλήματα της εξόρυξης λιθίου, όσο σοβαρά και αν είναι, είναι διαχειρίσιμα και βελτιώσιμα με τεχνολογίες και κανονισμούς, σε αντίθεση με την πλήρη αναστροφή της κλιματικής αλλαγής. 

Συνεπώς προκύπτει ότι το μείζον παράδοξο της ηλεκτροκίνησης, σε καμία περίιπτωση δεν αποτελεί τη λύση που τροφοδοτεί το πρόβλημα! Ούτε εν προκειμένω ισχύει η απαξιωτική, αβάσιμη, μεροληπτική και καθόλα αντιφατική και κινδυνολογική φράση που αρκετοί επικαλούνται, ότι δηλαδή «Τα Μεταλλεία που χρειαζόμαστε, κανείς δεν τα θέλει».

Η δική μου προσέγγιση δεν είναι «ηλεκτροκίνηση με κάθε κόστος», αλλά «ηλεκτροκίνηση σαν μέρος μιας ευρύτερης, πιο έξυπνης στρατηγικής». Αυτή η στρατηγική πρέπει να περιλαμβάνει:

• Βελτίωση των πρακτικών εξόρυξης και ανακύκλωσης. Είναι υποχρέωση μας να αναπτύξουμε πιο καθαρά και ηθικά πρότυπα για τις εξορύξεις σε σχέση με τον εκάστοτε τύπο κοιτάσματος. Παράλληλα, για παράδειγμα η ανακύκλωση μπαταριών είναι ένας σημαντικός επενδυτικός και αναπτυξιακός πυλώνας σε μια προοπτική κυκλικής ανάκτησης ΚΟΠΥ.
• Μείωση της συνολικής ανάγκης για μεταφορές (ΙΧ αυτοκίνητα). Η πραγματικά βιώσιμη λύση δεν είναι απλώς να αντικαταστήσουμε 1,5 δισ. θερμικά οχήματα με 1,5 δισ. ηλεκτρικά. Είναι να επανασχεδιάσουμε τις πόλεις μας για να μειώσουμε την ανάγκη για ιδιόκτητα αυτοκίνητα. Αυτό σημαίνει επένδυση σε δημόσιες συγκοινωνίες, ποδηλατοδρόμους, και αστικό σχεδιασμό μικρής απόστασης.
• Τεχνολογική πρόοδο. Η τεχνολογία μπαταριών εξελίσσεται ραγδαία. Έρευνες για μπαταρίες χωρίς κοβάλτιο ή λίθιο, ή με υψηλότερη πυκνότητα ενέργειας, θα μειώσουν περαιτέρω το περιβαλλοντικό κόστος.

Σε κάθε περίπτωση, οι διαφορετικές απόψεις και προσεγγίσεις έχουν βάση στο γεγονός ότι δεν πρέπει να αγνοούμε το «κόστος» ανάπτυξης και εφαρμογής μιας νέας τεχνολογίας. Ωστόσο, η επικέντρωση μόνο σε αυτό, χωρίς να εξετάζεται το τεράστιο «κόστος λειτουργίας» της παλιάς τεχνολογίας (ορυκτά καύσιμα) και το μεγάλο όφελος λειτουργίας της νέας, είναι παραπλανητικό.

Η ηλεκτροκίνηση δεν είναι «πανάκεια» αλλά είναι ένα απαραίτητο και πιο αποτελεσματικό εργαλείο για την απανθρακοποίηση του τομέα των μεταφορών. Το πραγματικό ζήτημα δεν είναι αν πρέπει να την ακολουθήσουμε, αλλά πώς μπορούμε να την εφαρμόσουμε με τον πιο βιώσιμο, δίκαιο και αποτελεσματικό τρόπο, ενώ ταυτόχρονα μειώνουμε τη συνολική μας εξάρτηση από τα αυτοκίνητα.

• Η Γεωλογία καθορίζει την επίπτωση αφού είναι φανερό πως το περιβαλλοντικό αποτύπωμα είναι άμεσα συνδεδεμένο με τον κοιτασματολογικό τύπο. Δεν υπάρχει «ένα» αποτύπωμα για το λίθιο. Η σύγκριση αλμυρών λιμνών και πηγματιτών (Σχήμα 1) δείχνει ξεκάθαρα πως στην πρώτη περίπτωση υπάρχει θέμα με τα νερά, ενώ στη δεύτερη με την ενέργεια και τα απόβλητα στείρα εξόρυξης.
• Η τοπική κλίμακα σε σχέση με την παγκόσμια κλίμακα αποκαλύπτει ότι ακόμα και μέσα στον ίδιο τύπο κοιτάσματος, οι επιπτώσεις εξαρτώνται από το τοπικό οικοσύστημα και την εταιρική διαχείριση. Η εξόρυξη λιθίου σε μια ξηρή, ευαίσθητη έρημο (όπως η Ατακάμα) έχει διαφορετικές προκλήσεις από την εξόρυξη σε μια πιο υγρή περιοχή.
• Η σημασία της τεχνολογίας και του κανονιστικού πλαισίου δείχνει ότι η έρευνα (π.χ., DLE/Direct Lithium Extraction για λίθιο, HPAL/High Pressure Acid Leach για νικέλιο) στοχεύει ακριβώς στη μείωση αυτών των επιπτώσεων. Ένα αυστηρό περιβαλλοντικό και κοινωνικό πλαίσιο είναι αυτό που μπορεί να μετατρέψει μια δυνητικά ρυπογόνο διαδικασία σε μια οικολογικά διαχειρίσιμη.

Η προσωπική μου προσέγγιση, λαμβάνοντας υπόψη αυτές τις διαφορές, θα ήταν:

• Προτεραιότητα σε «καθαρότερες» πηγές ΟΠΥ και ΚΟΠΥ, ώστε στρατηγικά, να ενθαρρύνεται η ανάπτυξη κοιτασμάτων με το μικρότερο δυνατό περιβαλλοντικό κόστος (π.χ., αλμυρές λίμνες με κλειστό κύκλο νερού και DLE) και να ασκείται πίεση για βελτίωση αυτών με μεγαλύτερο αποτύπωμα (π.χ., εξόρυξη από πηγματίτες με χρήση ανανεώσιμης ενέργειας).
• Αποφυγή της γενίκευσης ώστε η δημόσια συζήτηση να γίνεται πιο λεπτομερώς. Το να λέμε «η εξόρυξη λιθίου είναι κακή» είναι ανακριβές. Πρέπει να λέμε «αυτός ο συγκεκριμένος τύπος εξόρυξης λιθίου, σε αυτό το συγκεκριμένο οικοσύστημα, χρειάζεται αυστηρούς ελέγχους».
• Η βελτιωμένη ανακύκλωση μπορεί να ενισχύσει και να στηρίξει αποθεματικά την πρωτογενή εξόρυξη κοιτασμάτων, και να συμβάλλει σε μια μακροπρόθεσμη στρατηγική για τον περιορισμό του συνολικού περιβαλλοντικού αποτυπώματος.

Ο πίνακας επιβεβαιώνει ότι η γενίκευση είναι επικίνδυνη. Η προσοχή στις διαφορές είναι που θα μας επιτρέψει να πλοηγηθούμε στη ενεργειακή μετάβαση με τον πιο υπεύθυνο τρόπο, επιλέγοντας και απαιτώντας τις βέλτιστες διαθέσιμες πρακτικές για κάθε κοιτασματολογικό τύπο ΚΟΠΥ. Διαφορετικά η μονοδιάστατη επιμονή σχετικά με τις περιβαλλοντικές επιπτώσεις που συνδέονται με την εξόρυξη ΚΟΠΥ μπορεί να αποτελέσει εμπόδιο για την διάνοιξη των νέων μεταλλείων που χρειάζονται. Αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει να παραβλέπεται το δίλημμα επιλογής, που θα συνεχίσει να αποτελεί το ζητούμενο στη βάση του «ναι, αλλά...» – και το «αλλά» να είναι και να παρεμένει καθοριστικής σημασίας.

Ναι, η μονοδιάστατη και μη ιεραρχημένη επιμονή μόνο στις τοπικές επιπτώσεις, χωρίς να λαμβάνεται υπόψη το ευρύτερο πλαίσιο της κλιματικής κρίσης, μπορεί αναμφίβολα να λειτουργήσει ως εμπόδιο. Ωστόσο, το πρόβλημα δεν είναι η ευαισθητοποίηση για τις περιβαλλοντικές επιπτώσεις, αλλά ο τρόπος με τον οποίο αυτή γίνεται.

Ας το δούμε λοιπόν λεπτομερέστερα:

• Η τοπικοποίηση του προβλήματος σε σχέση με την παγκοσμιοποίηση του οφέλους, με τις τοπικές κοινωνίες από τη μια να βιώνουν άμεσα τις αρνητικές επιπτώσεις μιας νέας εξόρυξης (επιπτώσεις στο τοπικό περιβάλλον, κοινωνικές διαταραχές). Ωστόσο, από την άλλη, τα οφέλη της μετάβασης στην ηλεκτροκίνηση (μείωση ρύπων πόλεων, καταπολέμηση της κλιματικής αλλαγής) είναι ευρύτερα διασκορπισμένα και παγκόσμια. Αυτή η ασυμμετρία δημιουργεί μια φυσική και δικαιολογημένη αντίφαση. Βέβαια, η μονοδιάστατη κριτική ενισχύει αυτή την ασυμμετρία, παρουσιάζοντας μόνο το κόστος χωρίς το ευρύτερο όφελος.
• Η καθυστέρηση λόγω νομικών/δικαστικών αγώνων και κοινωνικής απόρριψης με τα έργα εξόρυξης να είναι ιδιαίτερα ευαίσθητα σε καθυστερήσεις λόγω διαμαρτυριών, προσφυγών στα δικαστήρια και πολιτικών πιέσεων. Ακόμα και αν ένα έργο τελικά προχωρήσει, οι καθυστερήσεις μπορεί να είναι πολύχρονες, δημιουργώντας ανασφάλεια στις αλυσίδες εφοδιασμού και επιβραδύνοντας κρίσιμες τεχνολογίες.
• Η δημιουργία του «Not-In-My-Backyard» (NIMBY) συνδρόμου με την πλειοψηφία να θέλει την ενεργειακή μετάβαση, αλλά κανείς να μην θέλει το ορυχείο στη γειτονιά του. Η μονοδιάστατη κριτική ενισχύει αυτό το σύνδρομο, καθιστώντας πολιτικά και κοινωνικά επώδυνη τη λήψη αποφάσεων για τη διάνοιξη νέων μεταλλείων, ακόμα και σε χώρες με αυστηρούς περιβαλλοντικούς κανονισμούς.

Το να θεωρήσουμε απλώς αυτή την κριτική σαν «εμπόδιο» που πρέπει να παρακαμφθεί θα ήταν ένα σοβαρό λάθος. Η κριτική βασίζεται σε πραγματικές ανησυχίες και η επίλυση τους είναι απαραίτητη για μια δίκαιη και βιώσιμη μετάβαση.

• Η κριτική είναι συχνά δικαιολογημένη, όταν μάλιστα η βιομηχανία εξόρυξης έχει ένα μαύρο ιστορικό περιβαλλοντικών επιπτώσεων και κοινωνικών αδικιών. Η ευαισθητοποίηση και η πίεση από την κοινωνία των πολιτών είναι που οδήγησε σε βελτιωμένους περιβαλλοντικούς κανονισμούς και πιο υπεύθυνες πρακτικές. Η κριτική δεν είναι το πρόβλημα, είναι ένα «αμυντικό μέσο» έναντι πρακτικών που δημιουργούν πραγματικά προβλήματα.
• Το πραγματικό εμπόδιο είναι η έλλειψη εμπιστοσύνης και βιώσιμης διαχείρισης. Δεν είναι δηλαδή οι περιβαλλοντικές απαιτήσεις, αλλά η έλλειψη εμπιστοσύνης ότι αυτές οι απαιτήσεις θα τηρηθούν. Αν μια κοινωνία πιστεύει ότι μια εταιρεία ή το κράτος θα θυσιάσουν το περιβάλλον και την υγεία της για το κέρδος, θα αντιδράσει. Το εμπόδιο, λοιπόν, είναι η κακή διακυβέρνηση και ο ανεπαρκής έλεγχος.
• Η ανάγκη για Κοινωνική Άδεια (Social License to Operate) αφού κανένα έργο δεν μπορεί να προχωρήσει βιώσιμα χωρίς την «κοινωνική άδεια» λειτουργίας, που αποτελεί τον κρίσιμο κόμβο όπου συχνα η ενεργειακή μετάβαση σταματάει στις τοπικές κοινωνίες. Αυτή δεν χορηγείται με διαπραγμάτευση από πάνω, αλλά κερδίζεται μέσω:
  
  • Διαφάνειας μέσα από πλήρη γνωστοποίηση των κινδύνων και των οφελών
  • Συμμετοχής της τοπικής κοινωνίας ενεργά στη λήψη αποφάσεων
  • Δικαιοσύνης στην βάση ότι η κοινωνία πρέπει να έχει απτά οφέλη από το έργο (π.χ., θέσεις εργασίας, υποδομές, φορολογικές εισφορές)
  • Αυστηρών εγγυήσεων που διασφαλίζουν σαφείς, νομικά δεσμευτικοί μηχανισμοί για την προστασία του περιβάλλοντος και την αποκατάσταση της περιοχής.

Η μονοδιάστατη κριτική είναι ένα σύμπτωμα, όχι η ασθένεια. Το αληθινό πρόβλημα είναι η δυαδική λογική που λέει «είτε εξορύσσουμε χωρίς ελέγχους, είτε δεν εξορύσσουμε καθόλου». Η λύση βρίσκεται στην υιοθέτηση μιας προοδευτικής προσέγγισης που περιλαμβάνει:

• Αναγνώριση της ανάγκης αποδεχόμενοι συλλογικά ότι χρειαζόμαστε περισσότερες ΚΟΠΥ για την ενεργειακή μετάβαση.
• Προτεραιότητα στην ανακύκλωση και την αποδοτικότητα (resoure efficiency) αξιοποιώντας κυκλικά και ολιστικά τόσο τις πρωτογενείς όσο και τις δευτερογενείς κοιτασματολογικές πηγές.
• Διαχείριση της κάθε συνεισφοράς με υπευθυνότητα, χρησιμοποιώντας τις περιβαλλοντικές και κοινωνικές απαιτήσεις όχι ως εμπόδιο, αλλά ως κατευθυντήριες γραμμές για το ΠΟΥ και ΠΩΣ πρέπει να γίνεται η εξόρυξη. Να επιλέγουμε τα κοιτάσματα με το μικρότερο δυνατό αποτύπωμα και να απαιτούμε τις καλύτερες διαθέσιμες τεχνολογίες.
• Δίκαιη κατανομή του κόστους και των οφελών με την διασφάλιση ότι οι κοινωνίες που φέρουν το βάρος της εξόρυξης λαμβάνουν δίκαιο μερίδιο από τα οφέλη του εκτελούμενου έργου.

Συνεπώς, ναι, η μονοδιάστατη εστίαση δημιουργεί προβλήματα. Αλλά η απάντηση δεν είναι να σταματήσουμε να ασκούμε κριτική, αλλά να την εξελίξουμε σε μια ολιστική, δίκαιη και πραγματικά διαρκή αναπτυξιακή στρατηγική. Γιατί το ζητούμενο παραμένει μια βιώσιμη εξόρυξη ΚΟΠΥ για την ενεργειακή μετάβαση, πέρα από κάθε είδους διχοτόμηση. Να αντιμετωπίσουμε την άλλη πλευρά της πράσινης επανάστασης που εξαρτάται από «τα μεταλλεία που χρειαζόμαστε, αλλά κανείς δεν θέλει».

[1] David Bradley, https://www.chemistryviews.org

[2] Εrika Mitchell, https://www.thermofisher.com