Σε μια εποχή που η κλιματική αλλαγή έχει μονοπωλήσει από την καθημερινότητα μέχρι τις διεθνείς σχέσεις, ένα λιγότερο προβεβλημένο κομμάτι του φυσικού μας πλούτου απειλείται σιωπηλά: οι γεώτοποι. Με αφορμή τη Διεθνή Ημέρα Γεωποικιλότητας που γιορτάζεται φέτος για πρώτη φορά και κάθε χρόνο θα γιορτάζεται στις 6 Οκτωβρίου, ο Καθηγητής της Σχολής Μηχανικών Ορυκτών Πόρων του Πολυτεχνείου Κρήτης, Εμμανουήλ Μανούτσογλου, μας «ξεναγεί» στους γεώτοπους, τις ζωντανές «βιβλιοθήκες» του πλανήτη μας.
Σε μια εποχή που η κλιματική αλλαγή έχει μονοπωλήσει από την καθημερινότητα μέχρι τις διεθνείς σχέσεις, ένα λιγότερο προβεβλημένο κομμάτι του φυσικού μας πλούτου απειλείται σιωπηλά: οι γεώτοποι. Πρόκειται για εκείνες τις μοναδικές θέσεις σε πετρώματα, απολιθώματα και γεωμορφές όπου μπορούμε να διαβάσουμε τμηματικά την αποτυπωμένη ιστορία δισεκατομμυρίων ετών εξέλιξης του μοναδικού μας πλανήτη. Αν τα δάση θεωρούνται οι «πνεύμονες» του πλανήτη, οι γεώτοποι είναι οι «βιβλιοθήκες» του. Και όπως κάθε βιβλιοθήκη, αν καεί, αν χαθεί, η γνώση χάνεται μαζί της για πάντα.
Αναλύοντας την έννοια της γεωδιατήρησης, της γεωποικιλότητας, των γεωτόπων, οι Κατευθυντήριες Οδηγίες της International Union for Conservation of Nature (IUCN) (Crofts et al., 2020) τονίζουν ότι η γεωδιατήρηση, η προστασία δηλαδή των αβιοτικών στοιχείων της φύσης, δεν είναι μια πολυτέλεια για τους επιστήμονες, αλλά ζήτημα επιβίωσης.. Οι γεωτόποι αντιπροσωπεύουν εκείνες τις συγκεκριμένες θέσεις όπου συγκεντρώνονται χαρακτηριστικά εξαιρετικής επιστημονικής, εκπαιδευτικής, πολιτιστικής και περιβαλλοντικής σπουδαιότητας και οικολογικής αξίας.
Σε αντίθεση με τα βιολογικά συστήματα που διαθέτουν εγγενή ικανότητα αναγέννησης, οι γεώτοποι δεν αναγεννιούνται: ένα στρώμα με σπάνια απολιθώματα εάν καταστραφεί χάνεται οριστικά. Η απώλεια τους ισοδυναμεί με το να σκίσουμε σελίδες από το μοναδικό βιβλίο της εξέλιξης της Γης. Με μια πιο ουσιαστική ανάγνωση, η σημασία τους αναδεικνύεται απείρως ανώτερη από ό,τι νομίζουμε. Τα στρώματα των πετρωμάτων, τα ορυκτά και οι γεωμορφές δεν είναι απλώς κάποιες τυχαίες πέτρες διασκορπισμένες στη φύση: είναι σελίδες ενός γεωλογικού ημερολογίου, αρχεία που η ίδια η Φύση έχει καταγράψει και διατηρούν πληροφορίες για τις αέναες και συνεχείς μεταβολές του κλίματος, για την εξέλιξη εξαφανισμένων και μοναδικών στην εξέλιξη οικοσυστημάτων, τεκτονικά και ηφαιστειακά γεγονότα που καθόρισαν την εξέλιξη του πλανήτη και εν τέλει των λεπτών και ευαίσθητων περιβαλλοντικών ισορροπιών που καθορίζουν την επιβίωση μας. Στην πραγματικότητα, αποτελούν οδηγό για το μέλλον μας: μόνο αν κατανοήσουμε πώς εξελικτικά άλλαξε η Γη, μπορούμε να προβλέψουμε τι έπεται.
Εκτεταμένο σύστημα απολιθωμένων ριζών ανωτέρων δένδρων στο απολιθωμένο δάσος ριζολίθων Χανίων, στον Σταυρό Ακρωτηρίου
Δειτε ακομη
Δεν είναι όμως μόνο η επιστήμη που χρωστάει στους γεώτοπους. Είναι και η βιοποικιλότητα. Τα βουνά, οι κοιλάδες, τα σπήλαια και οι ακτές που φιλοξενούν μοναδικές μορφές ζωής υπάρχουν επειδή πρώτα υπήρξε η γεωποικιλότητα, δημιουργούν το μωσαϊκό των ενδιαιτημάτων που υποστηρίζουν τη ζωή, προσφέροντας την διαφορετικότητα στις περιβαλλοντικές συνθήκες.
Πέρα όμως από όλα αυτά τα επίγεια, οι γεώτοποι έχουν να επιδείξουν μια βαθιά πολιτιστική και πνευματική διάσταση: από τα «ιερά» βουνά μέχρι τα σπήλαια με προϊστορικές τοιχογραφίες, συνδέονται με μύθους, παραδόσεις και την ίδια την ταυτότητα μας, με μια διαχρονική άσβεστη μνήμη. Κι όμως, αυτή η μνήμη κινδυνεύει. Η άναρχη αστικοποίηση, μια εξίσου άπληστη εξορυκτική δραστηριότητα, ασύμμετρες κατασκευές και ο αχαλιναγώγητος μαζικός τουρισμός λαβώνουν αμείλικτα τους γεώτοπους, αφήνοντας πίσω τους πληγές που βαθαίνουν χρόνο με τον χρόνο. Παγετώνες λιώνουν, ακτογραμμές καταρρέουν, ακραία καιρικά φαινόμενα διαλύουν ευαίσθητες γεωμορφές.
Η ζημιά είναι σε πολλές περιπτώσεις μη αναστρέψιμη. Η λύση δεν είναι απλή, αλλά είναι ξεκάθαρη: προστασία, διαχείριση και εκπαίδευση. Πρώτα όμως και αδιαφιλονίκητα η προστασία. Χρειάζονται αυστηρά νομικά πλαίσια, παρακολούθηση της κατάστασης, περιορισμός επιβλαβών δραστηριοτήτων και κυρίως ενημέρωση του κοινού. Γιατί, πώς να προστατέψει κανείς κάτι που δεν γνωρίζει καν ότι υπάρχει; Όταν η γεωλογική ορολογία μοιάζει για τα πλήθη δυσνόητη και οι χρονικές κλίμακες ακατανόητες, η τεχνολογία μπορεί να κάνει θαύματα: τρισδιάστατες απεικονίσεις, διαδραστικές εφαρμογές, επαυξημένη πραγματικότητα που «ζωντανεύει» ακόμα και το αόρατο.
Το ζήτημα είναι όμως και βαθιά πολιτικό. Στην Ελλάδα, το Σύνταγμα (άρθρο 24) ξεκαθαρίζει ότι η προστασία του φυσικού και πολιτιστικού περιβάλλοντος είναι υποχρέωση του Κράτους και δικαίωμα του πολίτη. Αυτό σημαίνει πως η ευθύνη για τη διατήρηση της γεωκληρονομιάς δεν μπορεί να παραχωρείται σε ιδιωτικούς φορείς. Η μνήμη και τα κληροδοτήματα της Γης δεν είναι εμπόρευμα, είναι δημόσιο αγαθό.
Η ερώτηση λοιπόν δεν είναι αν μπορούμε να σώσουμε τους γεώτοπους, είναι αν θέλουμε. Γιατί κάθε φορά που καταστρέφεται ένας σπάνιος γεωλογικός σχηματισμός, δε χάνεται μόνο ένα «ωραίο τοπίο». Χάνεται ένα κομμάτι της συλλογικής μας μνήμης, ένα κομμάτι του μέλλοντος μας. Ίσως η εικόνα που μένει πιο έντονα είναι αυτή: κάθε απολιθωμένη ρίζα, κάθε απολιθωμένο δένδρο, κάθε σπάνιο απολίθωμα, κάθε σπήλαιο με σταλακτίτες, κάθε ηφαιστειακός κώνος είναι μάρτυρας της μακρόχρονης εξελικτικής πορείας της Γης. Και η προστασία τους δεν είναι μια ακόμα γραφειοκρατική υποχρέωση, μια ανούσια διαδικασία, αλλά μια κοινωνική υπόσχεση στις επόμενες γενιές ότι θα τους παραδώσουμε έναν πλανήτη με μνήμη, όχι με λήθη.
Πηγές
Crofts, R., Gordon, J.E., Brilha, J., Gray, M., Gunn, J., Larwood, J., Santucci, V.L., Tormey, D. & Worboys, G.L. (2020). Guidelines for geoconservation in protected and conserved areas. Best Practice Protected Area Guidelines Series No. 31. Gland, Switzerland: IUCN. - https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/PAG-031-En.pdf
