Όπου φωτίζουν φάροι, υπάρχουν και σκιές

Ο Χρυσός Αιώνας του Περικλέους θεωρείται ο μεγαλύτερος φάρος περηφάνειας για τους Έλληνες. Αναφερόμαστε στην περίοδο που η Αθήνα ανέδειξε τη δημοκρατία, τη φιλοσοφία και τις τέχνες. Οι ναοί της Ακρόπολης, οι τραγωδίες του Σοφοκλή, οι διάλογοι του Σωκράτη και η νίκη στη Ναυμαχία της Σαλαμίνας αποτελούν μερικά μόνο από τα επιτεύγματα των Ελλήνων σε αυτό τον αιώνα. Η Σαλαμίνα εξυμνείται ως το γεγονός που οι Έλληνες - ενωμένοι επιτέλους - απέκρουσαν την Περσική απειλή, διασφαλίζοντας την ελευθερία και τον πολιτισμό, τόσο της Ελλάδας, όσο και πιθανά ολόκληρης της Ευρώπης. Οι σημερινοί Έλληνες, απόγονοι αυτής της κληρονομιάς, αισθάνονται δέος για τη πολυμάθεια και την τόλμη των προγόνων τους.

Η οικονομική άνθηση σε αυτή την εποχή οφείλεται κυρίως στην ανακάλυψη των πλούσιων μεταλλοφόρων κοιτασμάτων στην περιοχή «Μαρώνια» του Λαυρίου που οδήγησε στην εντατική εξόρυξη και μεταλλουργική επεξεργασία του αργύρου και του μολύβδου. Ο ορυκτός αυτός πλούτος της Λαυρεωτικής αποτέλεσε την κύρια πηγή εισοδήματος της πόλης-κράτους της κλασικής Αθήνας και της χρηματοδότησης του ισχυρού στόλου που, χρησιμοποιώντας τις περίφημες τριήρεις, καταναυμάχησε τους Πέρσες εισβολείς στη ναυμαχία της Σαλαμίνας.

Ωστόσο, η δόξα αυτή κρύβει και κάποιες άλλες αλήθειες, που συνήθως αποσιωπούνται. Ξέρουμε π.χ. τι συμβαίνει σήμερα σε ορισμένες χώρες της Αφρικής και της Ασίας με τη βιοτεχνική ή χειρωνακτική εκμετάλλευση ορυκτών, όπου ακόμα και παιδιά προσχολικής ηλικίας χρησιμοποιούνται στην εξόρυξη και κατεργασία με κυάνιο ή υδράργυρο των εκεί μεταλλευμάτων. Εκεί οι υπόλοιποι χειρωνάκτες εργάζονται κάτω από απάνθρωπες συνθήκες. Μια απόδειξη βρίσκεται στην Εικόνα 1, όπου εργαζόμενοι φαίνονται να μεταφέρουν βαριούς σάκους μεταλλεύματος στο ορυχείο Shabara του Κονγκό.

Βλέποντας τέτοιες φωτογραφίες δεν μπορούμε παρά να θυμηθούμε και το τι γινόταν στα μεταλλεία του Λαυρίου πριν από κάποιες χιλιετίες. Μπορεί να μην μας τα είπαν στο Δημοτικό και το Γυμνάσιο, αλλά όταν αρχίσαμε να σκεφτόμαστε και να ερευνούμε ελεύθερα κάποια στιγμή τα αποκαλύψαμε.

Τα αρχαία ορυχεία του Λαυρίου, λοιπόν, ήταν τόποι ανείπωτης ανθρωποθυσίας. Αφού περίπου 20.000 αλυσοδεμένοι σκλάβοι εργάζονταν εκεί υπό συνθήκες που θυμίζουν κόλαση: στενές, υγρές, σκοτεινές στοές χωρίς αέρα. Εκεί που οι δούλοι μεταλλωρύχοι εργάζονταν με πρωτόγονα εργαλεία, συρόμενοι σαν τα σκουλήκια της γης στις γαλαρίες που το ύψος τους δεν υπερέβαινε το ένα μέτρο (Εικόνα 2).

Αρχαιολογικά ευρήματα αποκαλύπτουν μια πραγματικότητα όπου η ζωή των σκλάβων δεν είχε καμιά αξία. Πολλοί πέθαιναν από εξάντληση, ατυχήματα ή ασθένειες με αλυσίδες στα πόδια για να μην αποδράσουν, ακόμα και όταν ήταν πια νεκροί. Αυτοί οι άνθρωποι, αιχμάλωτοι πολέμου ή γεννημένοι στη σκλαβιά, ήταν ένας από τους αόρατους πυλώνες της αθηναϊκής ευημερίας.

Μάλιστα, ο Ξενοφώντας, ο Αθηναίος ιστορικός και φιλόσοφος, μαθητής του Σωκράτη, αναφερόμενος στην εκμίσθωση δούλων για τα μεταλλεία, πρότεινε και τρόπους για να αυξηθούν τα δημόσια έσοδα της Αθήνας: «Ἔστιν δὲ καὶ ἄλλος τρόπος πρὸς τὸ πληθύνειν τοὺς προσόδους. ὅτι γὰρ ἐν τοῖς ἀργυρείοις ἀεὶ ἔργον ἔστι τοῖς ἀνθρώποις, οὐδεὶς ἂν ἀμφισβητήσειεν. εἰ γὰρ καὶ μυρίους εἴκοσι δοὺς ἔχοι τις, ἐργασίαν ἅπασιν ἂν εὑρίσκοι» [2], το οποίο στα νέα ελληνικά σημαίνει: «Υπάρχει και άλλος τρόπος για να αυξηθούν τα δημόσια έσοδα. Κανείς δεν θα αμφισβητούσε ότι στα αργυρωρυχεία υπάρχει πάντα δουλειά για ανθρώπους. Διότι ακόμη κι αν κάποιος διέθετε είκοσι χιλιάδες δούλους, θα έβρισκε εργασία για όλους». Αυτά και από τους φιλόσοφους μας!

Ο δεύτερος μεγάλος φάρος περηφάνειας των συγχρόνων Ελλήνων είναι, βέβαια, ο Μέγας Αλέξανδρος, ο Μακεδόνας στρατηλάτης (Εικόνα 3), που οι κατακτήσεις του, από την Ελλάδα ως την Ινδία, ξεπέρασαν τα σύνορα του γνωστού κόσμου. Οι Έλληνες σήμερα κοιτάζουμε με έπαρση τον Αλέξανδρο, που δημιούργησε «μια από τις μεγαλύτερες αυτοκρατορίες στην ιστορία» [3].

Όμως, πίσω από τη λάμψη των κατακτήσεων, κρύβεται μια βαριά σκιά, γεμάτη πόνο και θυσίες. Οι εκστρατείες του Αλέξανδρου κόστισαν αμέτρητες ζωές. Χιλιάδες στρατιώτες του πέθαναν στις μάχες, από εξάντληση ή ασθένειες, μακριά από τις πατρίδες τους. Οι κατακτημένοι λαοί, από την Περσία έως την Ινδία, υπέστησαν σφαγές, λεηλασίες και δουλεία. Πόλεις, όπως η Τύρος και η Γάζα, ισοπεδώθηκαν, με τους κατοίκους τους να σφαγιάζονται ή να πωλούνται ως σκλάβοι, ενώ ο διοικητής της Γάζας θανατώθηκε με ιδιαίτερα σκληρό τρόπο. Σύμφωνα με τον Αρριανό (Ἀλεξάνδρου Ἀνάβασις, Β΄ 27), τον έσυραν ζωντανό, πίσω από άρμα, γύρω από τα τείχη της πόλης μέχρι που πέθανε. Με εντολή, βέβαια, του, κατά τα άλλα, Μεγάλου Αλέξανδρου.

Ο Αρριανός και ο Πλούταρχος περιγράφουν στιγμές βίας, όπως την καταστροφή της Θήβας το 335 π.Χ., όπου χιλιάδες άτομα σκοτώθηκαν ή σκλαβώθηκαν. Η κλοπή χρυσού ήταν μέρος της λεηλασίας βασιλικών θησαυρών, όπως της Περσέπολης, απ’ όπου ο πλούτος της κλάπηκε για να χρηματοδοτήσει τις εκστρατείες του Αλέξανδρου και να γεμίσει τα ταμεία της πατρίδας του, αφού πρώτα η πόλη πυρπολήθηκε (Εικόνα 4).

Η εκμετάλλευση των κατακτημένων περιοχών δεν περιοριζόταν μόνο σε υλικό πλούτο. Οι τοπικοί πληθυσμοί συχνά υποχρεώνονταν σε καταναγκαστική εργασία ή στρατολογούνταν για να συνεχίσουν τον ατέλειωτο πόλεμο του Αλέξανδρου. Η δίψα του Αλεξάνδρου για κατάκτηση είχε ως τίμημα αμέτρητες ζωές και ανείπωτο πόνο, που παραβλέπεται στην αφήγηση της δόξας του.

Η σύγχρονη ελληνική κοινωνία εξυμνεί τον Χρυσό Αιώνα του Περικλέους, αλλά σπάνια αναφέρεται στο ηθικό κόστος του. Ωστόσο, η απόκρυψη της απάνθρωπης μεταχείρισης των σκλάβων του Λαυρίου (και όχι μόνο εκεί και όχι μόνο τότε) είναι συνειδητή και αντικατοπτρίζει μια επιλεκτική ιστορική μνήμη που προτιμά τη δόξα από την αυτοκριτική και τη συμπόνια. Είναι εύκολο να υμνούμε τον Παρθενώνα και τη Σαλαμίνα, αλλά δύσκολο να αναγνωρίσουμε ότι η λάμψη τους στηρίχθηκε στο αίμα και τον ιδρώτα ανώνυμων σκλάβων.

Αυτή η αντίφαση δεν μειώνει τα επιτεύγματα του παρελθόντος, αλλά προκαλεί τους σημερινούς Έλληνες να αγκαλιάσουν μια πληρέστερη κατανόηση της ιστορίας τους: μια ιστορία που δυστυχώς συνδυάζει το μεγαλείο με τη ωμότητα και την ελευθερία με την καταπίεση. Η ανάδειξη της δημοκρατίας δίπλα στην υποδούλωση είναι μια οξύμωρη συνύπαρξη.

Η περηφάνια των Ελλήνων για τον Χρυσό Αιώνα είναι δικαιολογημένη, αλλά η αναγνώριση των σκοτεινών σκιών του Λαυρίου προσφέρει μια ευκαιρία για βαθύτερη ενσυναίσθηση και ιστορική πνευματική ανύψωση. Μόνο έτσι η κληρονομιά του Περικλή μπορεί να εμπνεύσει όχι μόνο θαυμασμό, αλλά και μια δέσμευση για δικαιοσύνη και ανθρωπιά στο παρόν.

Το ίδιο με τον Μέγα Αλέξανδρο: η σύγχρονη ελληνική περηφάνια εστιάζει στο μεγαλείο, αποσιωπώντας το ανθρώπινο κόστος ζωής. Οι σφαγές, η υποδούλωση, οι λεηλασίες και η εκμετάλλευση των κατακτημένων λαών δεν ταιριάζουν εύκολα με την εικόνα του οραματιστή Αλέξανδρου. Ας κρατήσουμε την περηφάνια μας, αλλά ας την πλαισιώσουμε με συμπόνια, ώστε η ιστορία μας να γίνει όχι μόνο ένδοξη, αλλά και βαθιά ανθρώπινη.

Και ως παγκόσμιο ανθρώπινο σύνολο, ας σταματήσουμε επιτέλους να επαναλαμβάνουμε τα λάθη του παρελθόντος. Γιατί η σύγχρονη τεχνολογία, μα κυρίως οι δυνατότητες χρήσης των όπλων πυρηνικής ενέργειας και η παρουσία ορισμένων παγκόσμιων «ηγετών», μπορεί να μας οδηγήσει στην οριστική καταστροφή, στην εξαφάνιση του ανθρώπινου είδους των 300.000 χρόνων εξέλιξης και προόδου.

[1] ABC News: Artisanal cobalt mining swallowing city in Democratic Republic of the Congo 

[2] Ξενοφών: «Περὶ Προσόδων», Βιβλίο Δ΄, κεφάλαιο 14

[3] Wikipedia: Αλέξανδρος ο Μέγας 

[4] https://www.thessalonikitourism.gr/ 

Απαγορεύεται ρητώς η αναπαραγωγή ή αναδημοσίευση, μερική ή ολική, του εν λόγω περιεχομένου. Το RAWMATHUB.GR διατηρεί το αποκλειστικό δικαίωμα δημοσίευσης και παροχής αδειών αναδημοσίευσης κατόπιν έγγραφης άδειας, επιφυλασσόμενο για την άσκηση κάθε νόμιμου δικαιώματος του. Εφόσον επιθυμείτε να χρησιμοποιήσετε το περιεχόμενο, παρακαλούμε επικοινωνήστε μαζί μας στο Αυτή η διεύθυνση Email προστατεύεται από τους αυτοματισμούς αποστολέων ανεπιθύμητων μηνυμάτων. Χρειάζεται να ενεργοποιήσετε τη JavaScript για να μπορέσετε να τη δείτε..