Η μοναδικότητα του βράχου της Μονεμβασιάς

Στο ποίημα «Μονοβασιά», ο Γιάννης Ρίτσος συμπυκνώνει τη σχέση του με τον τόπο όπου γεννήθηκε σε τρείς μόνο λέξεις: «Ο βράχος. Τίποτ’ άλλο.». Ο Δρ. Δημήτριος Κωνσταντινίδης, Οικονομικός Γεωλόγος, μας ξεναγεί στον βράχο ο οποίος για τον ποιητή είναι το σκηνικό ολόκληρης της ζωής του και εξηγεί ότι ο Ρίτσος ταυτίζεται με τον βράχο και τη Μονεμβασιά. Ο ποιητικός λόγος καθιστά τον βράχο όχι απλώς ως τόπο καταγωγής του, αλλά και ως εσωτερικό σημείο αναφοράς, που ο ποιητής της Ρωμιοσύνης είχε τόσο ανάγκη.

Η Γεωλογία του Βράχου

Η Μονεμβασιά αποτελεί έναν από τους πλέον εμβληματικούς γεωλογικούς και πολιτισμικούς σχηματισμούς στην Ανατολική Μεσόγειο. Το επιβλητικό βραχονήσι, η γένεση του μέσα από τεκτονικές μετατοπίσεις - που κράτησαν πολλές χιλιετίες, η ιστορία του ως οχυρωμένου οικισμού και η Κάτω και Πάνω Γειτονιά του συνθέτουν έναν τόπο όπου η γεωλογία και ο άνθρωπος συνυπάρχουν και αποκαλύπτουν τα μυστικά της αιώνιας Γης και των κοινών θνητών, αντίστοιχα.

Η Μονεμβασιά αποτελεί χαρακτηριστικό τεκτονικό σύμπλεγμα που αποσπάστηκε από την πελοποννησιακή ενδοχώρα κατά τη διάρκεια νεοτεκτονικών κινήσεων. Η περιοχή που φιλοξενεί τον βράχο εντάσσεται στο ευρύτερο σύστημα ρηγμάτων που διαμόρφωσαν τη νότια Ελλάδα από το Μειόκαινο μέχρι και σήμερα. Η απόσπαση και η ανύψωση του συνδέονται με κανονικά ρήγματα, τα οποία οδήγησαν στη δημιουργία απότομων πρανών και ενός απομονωμένου μονόλιθου. Η στενή λωρίδα γης που τον συνδέει με την ξηρά λειτουργεί ως μοναδικό σημείο πρόσβασης, στοιχείο που αποτυπώνεται και στο τοπωνύμιο «η μόνη έμβαση» ή «η μονοβασιά», σύμφωνα με τον Γιάννη Ρίτσο.

Το πέτρωμα αποτελείται κυρίως από ασβεστόλιθους ανώτερης Κρητιδικής ηλικίας (66-100 εκατομμυρίων χρόνων), που μαρτυρά τη μακρά περίοδο της θαλάσσιας απόθεσης του, πριν από την ανύψωση του που συνέθεσε το σημερινό ανάγλυφο.

Εικόνα 1: Η μόνη έμβαση (μονοβασιά) και ο Βράχος (το πέτρινο καράβι) [1]

Η ιστορία του βράχου και το σπίτι του Ρίτσου

Από τον 6ο αιώνα μ.Χ. η Μονεμβασιά εξελίχθηκε σε σημαντικό βυζαντινό οχυρό. Η φυσική της οχύρωση, που της επέτρεπε να ελέγχει τους θαλάσσιους δρόμους, την κατέστησαν ιδανικό στρατηγικό και εμπορικό κόμβο. Κατά τον Μεσαίωνα πέρασε διαδοχικά υπό την κυριαρχία των Φράγκων, των Ενετών και των Οθωμανών αφήνοντας ευδιάκριτα ίχνη στην αρχιτεκτονική της, στη διαίρεση σε Άνω και Κάτω Πόλη και στα θρησκευτικά της μνημεία. Στο νεότερο ελληνικό κράτος διατήρησε τον χαρακτήρα ενός ζωντανού ιστορικού οικισμού και πολιτιστικού συμβόλου.

Το σπίτι του Γιάννη Ρίτσου στη Μονεμβασιά στέκει σήμερα σαν σιωπηλή μαρτυρία της έμπνευσης που αντλούσε ο ποιητής από τον μοναδικό βράχο και τη θάλασσα γύρω του. Με τοίχους και πέτρα της παραδοσιακής αρχιτεκτονικής της πόλης, το σπίτι μας προκαλεί την αίσθηση της απλότητας και της γαλήνης. Ίσως αυτός ο χώρος και το τοπίο να επηρέασαν τις σκέψεις και τα συναισθήματα του Ρίτσου, όταν σε ηλικία οκτώ χρόνων άρχισε να γράφει τα ποιήματα του.

Εικόνα 2: Το σπίτι του Γιάννη Ρίτσου [2]

Από τα παράθυρα και τις πόρτες του μπαλκονιού του, η θέα στο απέραντο γαλάζιο και τα στενά δρομάκια της Μονεμβασιάς πιθανά να συνέθετε το διαρκές δέσιμο ανάμεσα στην προσωπική ζωή του ποιητή και στο τοπίο που τόσο αγαπούσε. Αποτέλεσε προφανώς ένα κομμάτι της δημιουργικής του πηγής.

«Κάθετος βράχος, - όλη μέρα νά πίνει τό λιοπύρι,

νά τό κρατάει στά σπλάχνα του κατάντικρυ στό πέλαγο,

κι εσύ μέ τήν πλάτη ακουμπισμένη στό βράχο,

μέ τό στήθος ολάνοικτο στή θάλασσα, μισός φωτιά, μισός δροσιά,

κομμένος εγκάρσια, διπλός, σ’ έναν αγώνα μόνο

να σμίξεις το νερό μέ τήν πέτρα.» [3]

Η Μονεμβασιά λειτουργεί ως μηχανισμός έμπνευσης και μνήμης, όχι μόνο για τον ποιητή μας, αλλά και για όσους από εμάς ζήσαμε, αγαπήσαμε και δακρύσαμε πάνω στον βράχο. Στον βράχο και στα στενά του, όπου χαράχτηκαν αγάπες, απώλειες και ψεύτικες επιστροφές· τα ανθρώπινα βιώματα μας.

Επίλογος

Η Μονεμβασιά είναι ένας τόπος, όπου η γεωλογική διάρκεια, η ιστορική συνέχεια και η ανθρώπινη εμπειρία συνυπάρχουν. Ο Βράχος της, το ακίνητο καράβι της, λειτουργεί ταυτόχρονα ως φυσικό θέλγητρο και ως στήριγμα ψυχής για όσους έχουν περπατήσει στα στενά του ή στο ψηλό οριζόντιο «μπαλκόνι» του και στο παλιό του κάστρο.

Για αυτό και τα ποιήματα του Γιάννη Ρίτσου μιλάνε στην καρδιά μας: «Ο βράχος. Τίποτ’ άλλο. Η αγροσυκιά κι η σιδηρόπετρα». Εκεί που η πέτρα αντέχει μέσα στον χρόνο. Εκεί που υπάρχουν:

«Θεμέλια κάτω άπ΄ τά θεμέλια.

Οί εκκλησιές κάτω άπ΄ τά σπίτια.

Καμπαναριά πάνω άπ΄ τά σπίτια.

Σέ πιο βάθος του βράχου κρατιέται ή ρίζα τής συκιάς;» [4] (Εικόνα 3)

Εικόνα 3: Οι εκκλησιές κάτω απ΄ τα σπίτια. Καμπαναριά πάνω από τα σπίτια [5]

[3] Γιάννης Ρίτσος: Από το ποίημα «Γεωγραφικές καταβολές», Καρλόβασι 27.VII.1975

[4] Γιάννης Ρίτσος: Από το ποίημα «Επίπεδα διαρκείας», Μονοβασιά, 28.IX.1974.

[5] Μονεμβασιά - Pemptousia

Απαγορεύεται ρητώς η αναπαραγωγή ή αναδημοσίευση, μερική ή ολική, του εν λόγω περιεχομένου. Το RAWMATHUB.GR διατηρεί το αποκλειστικό δικαίωμα δημοσίευσης και παροχής αδειών αναδημοσίευσης κατόπιν έγγραφης άδειας, επιφυλασσόμενο για την άσκηση κάθε νόμιμου δικαιώματος του. Εφόσον επιθυμείτε να χρησιμοποιήσετε το περιεχόμενο, παρακαλούμε επικοινωνήστε μαζί μας στο Αυτή η διεύθυνση Email προστατεύεται από τους αυτοματισμούς αποστολέων ανεπιθύμητων μηνυμάτων. Χρειάζεται να ενεργοποιήσετε τη JavaScript για να μπορέσετε να τη δείτε..