Η προέλαση της ερήμου

Η προέλαση των Ρωσικών στρατευμάτων στην Ουκρανία και των Ισραηλιτών στη Γάζα δυστυχώς συνεχίζεται. Κανείς, όμως, δεν μας λέει στις ειδήσεις των λαλίστατων τηλεοπτικών καναλιών για την προέλαση της ερήμου σε ολόκληρο τον κόσμο.

Την βλέπουμε ακόμα και στις γειτονιές μας, όπου και τα πιο ανθεκτικά στη ξηρασία δένδρα, που δεν ποτίζονται καθημερινά, αρχίζουν να ξηραίνονται. Την βλέπουμε στις κοντινές εκδρομές στο νησί μας, όπου τα φράγματα αδειάζουν (Εικόνα 1) και τα εργοστάσια αφαλάτωσης αυξάνονται με γοργό ρυθμό.

Ας ξεχάσουμε για λίγο το νησί της Αφροδίτης και ας σκεφτούμε ως παγκόσμιοι πολίτες. Εδώ έχουμε να κάνουμε με την προέλαση της ερήμου σε παγκόσμιο επίπεδο. Μια νέα μελέτη, που έγινε από ερευνητές του Πανεπιστημίου της Αριζόνα και δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Science Advances [2], σκιαγραφεί μια ζοφερή εικόνα της κρίσης που εξελίσσεται ραγδαία. Μέσα από προσεκτική ανάλυση δορυφορικών εικόνων - που καλύπτουν μια περίοδο πάνω από 22 χρόνια - οι επιστήμονες αποκάλυψαν ότι τεράστιες περιοχές του βόρειου ημισφαίριου της Γης υποφέρουν από μεγάλη ξηρασία ηπειρωτικής κλίμακας, που οφείλεται στην κλιματική αλλαγή, τη μη βιώσιμη χρήση των υπόγειων υδάτων και τη αύξηση της λειψυδρίας.

Δεν πρόκειται για μεμονωμένες ερήμους, όπως είχαμε τις προηγούμενες δεκαετίες, αλλά για τεράστιες αποξηραμένες εκτάσεις που συνδέονται μεταξύ τους, δημιουργώντας αδιάκοπες ζώνες ερημοποίησης (που αρκετοί επιστήμονες τις ονομάζουν «μεγαεκτάσεις της ερήμου»). Οι ειδικοί μας προειδοποιούν πως αυτό είναι ίσως ένα από τα πιο ύπουλα όπλα της κλιματικής κρίσης.

Παλαιότερα, οι άνυδρες περιοχές του πλανήτη ήταν απομονωμένες, χωρισμένες από πιο εύφορα εδάφη. Σήμερα, όμως, η υπεράντληση υπόγειων υδάτων, η αποψίλωση δασών, οι καταστροφικές πυρκαγιές των καλοκαιριών και οι αυξανόμενες θερμοκρασίες λειτουργούν σαν «γέφυρες» που ενώνουν τις ερήμους μεταξύ τους. Το αποτέλεσμα είναι εμφανές στην Εικόνα 2.

Στη Βόρεια Κίνα, η έρημος Γκόμπι επεκτείνεται με ρυθμό 3.600 τετραγωνικών χιλιομέτρων τον χρόνο! (Εικόνα 3).

Στη Σαχάρα και το Sahel, η άμμος καταπίνει σταδιακά γεωργικές εκτάσεις, ωθώντας εκατομμύρια ανθρώπους να εγκαταλείψουν τα χωριά τους (Εικόνα 4).

Στις Δυτικές ΗΠΑ, λίμνες, όπως η Mead και η Powell, έχουν φτάσει σε επίφοβα χαμηλά επίπεδα, διατηρώντας μόνο το ένα τρίτο της συνηθισμένης χωρητικότητάς τους. Για παράδειγμα, η λίμνη Mead, μετά από δεκαετίες ξηρασίας, βρίσκεται - σήμερα Σάββατο 16 Αυγούστου 2025, που γράφεται αυτό το πόνημα - 53 μέτρα κάτω από το επίπεδο που είχε πριν από 25 χρόνια (Εικόνα 5).

Ακόμη και στη Βόρεια Ευρώπη και την Αρκτική, η απώλεια πάγου και οι μεταβαλλόμενες βροχοπτώσεις δημιουργούν νέες, ασυνήθιστες εστίες ξηρασίας.

Η εξάπλωση των μεγαεκτάσεων ξηρασίας δεν είναι απλώς ένα περιβαλλοντικό φαινόμενο· είναι μια αλυσιδωτή αντίδραση που απειλεί την παγκόσμια σταθερότητα. Λιγότερο νερό σημαίνει μικρότερες σοδειές, άρα επισιτιστική κρίση. Οι πληθυσμοί μετακινούνται προς πιο εύφορες περιοχές, αυξάνοντας την πίεση σε πόλεις και υποδομές. Οι κυβερνήσεις έρχονται αντιμέτωπες με δύσκολες αποφάσεις: ποιος θα έχει προτεραιότητα στο νερό; Και μέχρι πού θα φτάσει κάποιος για να το εξασφαλίσει;

Οι προβλέψεις είναι απαισιόδοξες. Μέχρι το 2050, έως και ένα δισεκατομμύριο άνθρωποι ενδέχεται να ζουν σε περιοχές με σοβαρή λειψυδρία. Οι γεωργικές εκτάσεις σε πολλές χώρες θα χάσουν την παραγωγικότητά τους. Και το χειρότερο; περιοχές που σήμερα θεωρούνται ασφαλείς, όπως τμήματα της Κεντρικής Ευρώπης ή της Βόρειας Αμερικής, μπορεί να δουν τις πρώτες σοβαρές ενδείξεις αυτής της σιωπηλής απειλής.

Η Κύπρος είναι ήδη μια περιοχή με έντονες ετήσιες περιόδους ξηρασίας. Τα τελευταία, όμως, χρόνια τα διαστήματα ξηρασίας διαρκούν περισσότερο χρόνο. Ταυτόχρονα, το νησί έχει περιορισμένους φυσικούς υδάτινους πόρους και εξαρτάται από φράγματα και υπόγεια νερά, που λιγοστεύουν, λόγω της αυξημένης κατανάλωσης και της τουριστικής ανάπτυξης.

Σε ορισμένες περιοχές παρατηρείται υποβάθμιση του εδάφους και αυξημένος κίνδυνος διάβρωσης, λόγω ξηρασίας και ανθρώπινων δραστηριοτήτων. Η πλέον «αδικημένη» περιοχή είναι αυτή της Μεσαορίας - η πεδιάδα ανάμεσα στα δυο όρη της Κύπρου (εξού και Μεσαορία) - που δέχεται πολύ λίγες βροχοπτώσεις, 250-300 χιλιοστά τον χρόνο. Και αυτή η πενιχρή παροχή απειλείται όλο και περισσότερο από τη σταδιακή μείωση και τις περιοδικές ξηρασίες (Εικόνα 6).

Έτσι, η Κύπρος εφαρμόζει αναγκαστικά προγράμματα εξοικονόμησης νερού, αφαλάτωσης και ανακύκλωσης λυμάτων, ενώ προσπαθεί να βελτιώσει και τη γεωργική διαχείριση. Η πρόκληση, ωστόσο, παραμένει μεγάλη.

Η πληρότητα των φραγμάτων βρίσκεται αυτή τη στιγμή στο 16,3%, δηλαδή σε επίπεδο έκτακτης ανάγκης. Η μοναδική λύση είναι η επίσπευση της εγκατάστασης νέων μονάδων αφαλάτωσης και η λήψη μέτρων εξοικονόμησης νερού.

Στην Πάφο, η πρώτη μονάδα αφαλάτωσης, χωρητικότητας 1.000 κυβικών μέτρων, λειτουργεί ήδη από τις 7 του φετινού Αυγούστου, ενώ μια δεύτερη, με την ίδια χωρητικότητα, αναμένεται να ολοκληρωθεί σύντομα. Στόχος η παραγωγή 5.000 κυβικών μέτρων νερού σε καθημερινή βάση, μέχρι το τέλος Σεπτεμβρίου, και 12.000 κυβικών μέτρων μέχρι τα τέλη Οκτωβρίου. Δώδεκα από τις 13 κινητές μονάδες αφαλάτωσης, οι οποίες παραχωρήθηκαν στην Κύπρο από τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, βρίσκονται ήδη σε λειτουργία, ενώ η τελευταία θα ενταχθεί στο δίκτυο σύντομα.

Το Τμήμα Αναπτύξεως Υδάτων επιβεβαιώνει ότι τα μέτρα αντιμετώπισης της λειψυδρίας προχωρούν με ταχείς ρυθμούς, με νέες μονάδες να αναμένονται μέχρι το 2026 [8]. Επιπλέον, βρίσκονται σε εξέλιξη επισκευές ή αντικαταστάσεις συστημάτων ύδρευσης σε κοινότητες με προβλήματα διανομής, ή νέες κατασκευές δεξαμενών ή, τέλος, η αντικατάσταση φθαρμένων σωλήνων, προκειμένου να ελαχιστοποιηθούν οι απώλειες νερού.

Η παγκόσμια ξηρασία αποτελεί βασικό παράγοντα για την αύξηση των καλοκαιρινών πυρκαγιών, καθώς δημιουργεί συνθήκες που ευνοούν την έναρξη και την ταχεία εξάπλωση της φωτιάς. Η κλιματική αλλαγή εντείνει τις ξηρασίες μέσω παρατεταμένων περιόδων χωρίς βροχοπτώσεις και υψηλότερες θερμοκρασίες. Σύμφωνα με την IPCC [9], η αύξηση της μέσης παγκόσμιας θερμοκρασίας κατά 1.1°C από την προβιομηχανική εποχή έχει οδηγήσει σε πιο συχνές και έντονες ξηρασίες σε περιοχές όπως η Μεσόγειος, η Δυτική Βόρεια Αμερική, η Αυστραλία και τμήματα της Νότιας Αμερικής. Αυτές οι συνθήκες μειώνουν την υγρασία στη βλάστηση και το έδαφος, καθιστώντας τα εξαιρετικά εύφλεκτα.

Άλλες έρευνες υποδεικνύουν ότι η ξηρασία αυξάνει τον κίνδυνο πυρκαγιών. Για παράδειγμα, μελέτη στο Nature [10] ανέφερε ότι οι ξηρασίες στην Καλιφόρνια συνέβαλαν σε αύξηση της έκτασης των καμένων περιοχών κατά 10 φορές από τη δεκαετία του 1970. Παρόμοια, στην Αυστραλία, οι πυρκαγιές του 2019-2020 ("Black Summer") συνδέθηκαν με παρατεταμένη ξηρασία, που άφησε τα δάση ιδιαίτερα ευάλωτα.

Οι Μεσογειακές χώρες, όπως η Ελλάδα, η Κύπρος, η Ισπανία και η Τουρκία, αντιμετωπίζουν συχνότερες πυρκαγιές, λόγω παρατεταμένων καλοκαιρινών ξηρασιών. Το 2021, η Ελλάδα κατέγραψε πάνω από 500.000 στρέμματα καμένης γης, με την ξηρασία να επιδεινώνει τις συνθήκες ανάφλεξης. Επίσης, οι φετινές καλοκαιρινές φωτιές φαίνεται να δημιουργούν νέα ρεκόρ. Μέχρι στιγμής φέτος, στην Ισπανία οι πυρκαγιές έχουν καταστρέψει περισσότερα από 157.000 εκτάρια, ενώ εκατοντάδες πύρινα μέτωπα καταγράφηκαν από την NASA στις 10 ώρα Γκρίνουιτς της 14ης Αυγούστου 2025 (Εικόνα 7).

Ακόμη και σε ψυχρότερες περιοχές όπως η Σιβηρία, οι ξηρασίες έχουν οδηγήσει σε πρωτοφανείς πυρκαγιές, με το 2021 να καταγράφει καμένες εκτάσεις μεγαλύτερες από 18 εκατομμύρια εκτάρια. Η ξηρασία επιδεινώνεται, επίσης, από ανθρωπογενείς δραστηριότητες, όπως η υπερβολική άντληση υδάτων και η κακή διαχείριση δασών. Επιπλέον, οι πυρκαγιές που ξεκινούν από ανθρώπινη αμέλεια, π.χ. σπινθήρες, αποτσίγαρα, ή/και κακόβουλη ενέργεια, εξαπλώνονται ταχύτερα σε ξηρά περιβάλλοντα.

Τέλος, οι πυρκαγιές επιδεινώνουν την κλιματική αλλαγή, απελευθερώνοντας τεράστιες ποσότητες CO₂, που με τη σειρά τους εντείνουν την ξηρασία και τη συχνότητα των πυρκαγιών. Σύμφωνα με το Global Fire Emissions Database [12], οι πυρκαγιές του 2020 παγκοσμίως απελευθέρωσαν περίπου 2.4 δισεκατομμύρια τόνους CO₂. Μοντέλα κλίματος προβλέπουν ότι η συχνότητα και η ένταση των ξηρασιών θα αυξηθούν, ιδιαίτερα σε περιοχές με ήδη ευάλωτα οικοσυστήματα. Ο Παγκόσμιος Μετεωρολογικός Οργανισμός [13] εκτίμησε (2023) ότι, αν δεν ληφθούν μέτρα, οι πυρκαγιές μπορεί να αυξηθούν κατά 30-50% σε ορισμένες περιοχές έως το 2050.

Η αναχαίτιση των τεράστιων ζωνών ξηρασίας δεν είναι εύκολη υπόθεση, αλλά είναι εφικτή. Απαιτεί, όμως, συντονισμό σε παγκόσμιο επίπεδο. Το ερώτημα, επομένως, μετατρέπεται στο εάν ο Άνθρωπος ο Σοφός (Homo sapiens) θα καταφέρει να αφήσει στην άκρη τους συνεχείς πολέμους και θα συντονιστεί σε παγκόσμιο επίπεδο για την αντιμετώπιση της κρίσης. Η IPCC π.χ. προτείνει διάφορα σχέδια για την αντιμετώπιση της ξηρασίας και τον περιορισμό της ερημοποίησης, όπως:

1. Βελτίωση της διαχείρισης των υδάτινων πόρων και της αποδοτικότητας των αποθεμάτων, ιδίως στον τομέα της γεωργίας και της βιομηχανίας, μέσα από την προώθηση αλλαγών στη συμπεριφορά μας και τη μείωση της κατανάλωσης.
2. Ανάπτυξη συστημάτων έγκαιρης προειδοποίησης για ξηρασίες, αμμοθύελλες και σκόνη.
3. Χρηματοδοτική στήριξη με στόχο την αύξηση της αποτελεσματικότητας της αντιμετώπισης της ξηρασίας.
4. Αξιοποίηση των τοπικών ή αυτόχθονων γνώσεων για τη συντήρηση του εδάφους και αξιοποίηση των προγονικών γνώσεων των νομάδων για την αντιμετώπιση της κλιματικής αστάθειας.
5. Αποκατάσταση της ποικιλομορφίας του τοπίου για την πρόληψη της διάβρωσης και τον εμπλουτισμό της βιοποικιλότητας μέσω της αλλαγής των τεχνικών βόσκησης, της αύξησης της κινητικότητας του ζωικού κεφαλαίου, της προώθησης της συλλογικής ιδιοκτησίας και των δικαιωμάτων πρόσβασης σε περιοχές βόσκησης, της μείωσης του οργώματος και της καλλιέργειας φυτικών ειδών προσαρμοσμένων σε ξηρά περιβάλλοντα.
6. Δημιουργία εργαστηρίων για την ανάπτυξη νέων ποικιλιών καλλιεργειών που είναι πιο ανθεκτικές στην ξηρασία.

Από την πλευρά τους, τα μέλη της COP15 συμφώνησαν τον Μάιο του 2022 να επιταχύνουν την αποκατάσταση ενός δισεκατομμυρίου κατεστραμμένων εκτάσεων μέχρι το 2030, η οποία θα απαιτήσει παγκόσμια επένδυση 1600 δισεκατομμυρίων δολαρίων.

Αν, λοιπόν, θέλουμε να αποφύγουμε την ύπαρξη απέραντων ερήμων, η δράση της ανθρωπότητας πρέπει να ξεκινήσει …. χθες. Οι τεράστιες ζώνες ξηρασίας μπορεί να είναι αόρατες σε όσους δε είναι κοντά, αλλά πλησιάζουν πιο γρήγορα απ’ όσο νομίζουμε.

Δεν θα μπω στον πειρασμό να ενισχύσω ή απορρίψω το γνωστό επιχείρημα ορισμένων περιβαλλοντιστών, οι οποίοι επιρρίπτουν όλη την ευθύνη της περιβαλλοντικής αλλαγής – στην οποία βέβαια περιλαμβάνεται και η αύξηση της θερμοκρασίας, η ερημοποίηση, οι μεγάλες πυρκαγιές και πλημμύρες - στις εκπομπές του ανθρωπογενούς CO₂. Ως γεωλόγος γνωρίζω πολλά «καπρίτσια» της Μάνας Γης που γεννά εδώ και εκατομμύρια χρόνια τέτοια φαινόμενα. Αυτό, όμως, σε ένα άλλο πόνημα, μια άλλη φορά.

Το σημερινό συμπέρασμα είναι ότι το νερό δεν είναι απλώς ένας φυσικός πόρος. Είναι ο σημαντικότερος· είναι η ανάσα κάθε ζωντανού οργανισμού. Είναι η ουσία που προσπερνά πολιτισμούς και εποχές. Χωρίς αυτό, η ζωή χάνει το στήριγμα της, η κοινωνία την ισορροπία της, και ο άνθρωπος την ίδια του την προοπτική.

Η διαχείριση του δεν είναι τεχνικό ζήτημα, αλλά υπαρξιακή επιλογή. Η βιώσιμη αξιοποίηση του δεν είναι πολυτέλεια, αλλά το μοναδικό μονοπάτι που μπορεί να κρατήσει ανοιχτό το ενδεχόμενο της συνέχισης της ζωής, της ιστορίας και της ίδιας της ανθρώπινης παρουσίας πάνω στη Γη.

[1] https://in-cyprus.philenews.com/

[2] https://www.sciencenewstoday.org/the-planet-is-drying-faster-than-we-ever-imagined

[3] IPCC (2019). Climate Change and Land: an IPCC special report on climate change, desertification, land degradation, sustainable land management, food security and greenhouse gas fluxes in terrestrial ecosystems (Chapter 3)

[4] https://upload.wikimedia.org/Gobi_Desert_dunes.jpg 

[5] Two sisters: Two worlds | World Vision 

[6] https://www.lakescientist.com/lake-mead.jpg 

[7] https://www.fergusmurraysculpture.com/cyprus/ 

[8] https://lemesoslive.com.cy/2025/08/11/12-monades-afalatosis-leitourgia/

[9] IPCC Sixth Assessment Report (2022)

[10] Nature (2020), Climate-driven increases in wildfire risk

[11] Spain wildfires: EU sends help as death toll rises - BBC News

[12] Global Fire Emissions Database (GFED)

[13] World Meteorological Organization (2023)

Απαγορεύεται ρητώς η αναπαραγωγή ή αναδημοσίευση, μερική ή ολική, του εν λόγω περιεχομένου. Το RAWMATHUB.GR διατηρεί το αποκλειστικό δικαίωμα δημοσίευσης και παροχής αδειών αναδημοσίευσης κατόπιν έγγραφης άδειας, επιφυλασσόμενο για την άσκηση κάθε νόμιμου δικαιώματος του. Εφόσον επιθυμείτε να χρησιμοποιήσετε το περιεχόμενο, παρακαλούμε επικοινωνήστε μαζί μας στο Αυτή η διεύθυνση Email προστατεύεται από τους αυτοματισμούς αποστολέων ανεπιθύμητων μηνυμάτων. Χρειάζεται να ενεργοποιήσετε τη JavaScript για να μπορέσετε να τη δείτε..