Η ιστορία της πόλης με τις μαύρες στοές

Για τη μεγάλη πλειοψηφία των κατοίκων της Ευρώπης η πόλη της Χάντλοβα ήταν άγνωστη. Μέχρι την Τετάρτη 15 Μαΐου του 2024, όταν ένας 71χρονος συνταξιούχος πυροβόλησε από κοντά τον Σλοβάκο Πρωθυπουργό Ρόμπερτ Φίτσο τραυματίζοντας τον σοβαρά. Τα ευρωπαϊκά και παγκόσμια ειδησεογραφικά πρακτορεία, «πιστά στο καθήκον τους» μας βομβάρδισαν για μερικές μέρες με την είδηση, έτσι που η Χάντλοβα μπήκε λίγο-πολύ στο υποσυνείδητο μας. Η απόπειρα δολοφονίας του Ρόμπερτ Φίτσο είναι το πιο πρόσφατο, αλλά όχι το μοναδικό σκοτεινό γεγονός στην ιστορία της πόλης.

Ας πάμε όμως από την αρχή για να ξεφύγουμε από τη σύγχυση.

Η ιστορία της πόλης είναι τόσο μοιραία, όσο και οι στοές των ορυχείων του γαιάνθρακα που φιλοξενεί το υπέδαφος της. Η Χάντλοβα βρίσκεται ακριβώς στην καρδιά της Σλοβακίας, αλλά το πρώτο της ιδιαίτερο χαρακτηριστικό είναι πως μέχρι τα τέλη του 19ου αιώνα ήταν δύσκολο να συναντήσει κανείς εκεί Σλοβάκους. Η πόλη ιδρύθηκε το 1376 από διακόσιες γερμανικές οικογένειες, οι οποίες μετακόμισαν στην ακατοίκητη κοιλάδα, αποψίλωσαν κάποια πυκνά δάση των Δυτικών Καρπαθίων (Εικόνα 1) και εγκαταστάθηκαν εκεί ιδρύοντας, μεταξύ άλλων, και τη Χάντλοβα· Krickerhau στα γερμανικά.

Η περιοχή που ονομαζόταν Hauerland αποτέλεσε για αιώνες ένα γερμανόφωνο νησί με ποσοστό σχεδόν 90%, ενώ ακόμα και κατά τη διάρκεια της Πρώτης Δημοκρατίας της Τσεχοσλοβακίας και του Β' Παγκοσμίου Πολέμου οι Γερμανοί αποτελούσαν την πλειοψηφία του πληθυσμού. Με την πάροδο των αιώνων, ο γερμανόφωνος πληθυσμός αυτών των περιοχών μειώθηκε σταδιακά, αποδεκατισμένος ήδη από τους Πολέμους των Χουσιτών (1420-1430), των Οθωμανών και Αψβούργων (του 16ου αιώνα) και άλλων. Παρά τις επανειλημμένες εξολοθρεύσεις, η πόλη κατά τη διάρκεια του Β' Παγκοσμίου Πολέμου είχε 14.000 κατοίκους, ενώ μετά το τέλος του μόλις 4.000.

Ανεξάρτητα από το αν οι ντόπιοι Καρπάθιοι Γερμανοί υποστήριζαν τον Αδόλφο Χίτλερ ή όχι, η συντριπτική πλειοψηφία τους έπρεπε να φύγει από το Hauerland μετά από σχεδόν 800 χρόνια παρουσίας. Ο διαχωρισμός των Εβραίων από την οικονομική και κοινωνική ζωή και ο αποκλεισμός τους από μια μακρά λίστα επαγγελμάτων οδήγησαν τις αρχές να στείλουν τους πλέον φτωχούς (και άνεργους) Εβραίους σε στρατόπεδα καταναγκαστικής εργασίας (Εικόνα 2).

Οι άνεργοι Εβραίοι – οι περισσότεροι από τους οποίους ήταν έμποροι, διανοούμενοι ή φοιτητές – ηλικίας μεταξύ 18 και 60 ετών υποχρεώθηκαν να παρουσιαστούν για εργασία. Το Εβραϊκό Κέντρο οργάνωσε μαθήματα «επαγγελματικής κατάρτισης» για να μεταδώσει στους Εβραίους, που έπρεπε να παρουσιαστούν για καταναγκαστική εργασία, βασικές δεξιότητες στη γεωργία και τη βιομηχανία.

Η αναγκαστική εργασία των Εβραίων χρησιμοποιήθηκε στην κατασκευή σιδηροδρόμων, στην ασφαλτόστρωση δρόμων, στην εκτροπή ποταμών και σε άλλες χειρωνακτικές εργασίες. Τον Σεπτέμβριο του 1941 υπήρχαν περίπου 80 κέντρα αναγκαστικής εργασίας στη Σλοβακία, στα οποία απασχολούνταν 5.440 Εβραίοι άνδρες. Στο τέλος του 1941 πολλά από αυτά τα κέντρα έκλεισαν και οι Εβραίοι συγκεντρώθηκαν σε τρία στρατόπεδα εργασίας – Sereď, Nováky και Vyhne.

Στο Sereď και στο Nováky, κενά στρατιωτικά κτίρια προσαρμόστηκαν για να στεγάσουν τους Εβραίους εργάτες και εργάτριες, ενώ στο Vyhne το στρατόπεδο εργασίας δημιουργήθηκε μέσα σε ένα εγκαταλελειμμένο ιατρικό κέντρο. Στις αρχές του 1942 τα εργοστάσια στο Vyhne άρχισαν να παράγουν προϊόντα και 300 Εβραίοι εκπαιδευμένοι επαγγελματίες μεταφέρθηκαν στο Sereď για να δημιουργήσουν ένα εργοστάσιο τσιμέντου και ένα ξυλουργείο. Τα εργαστήρια στο Nováky άρχισαν να λειτουργούν τον Μάρτιο του 1942, την ίδια στιγμή που άρχισαν οι απελάσεις από τη Σλοβακία. Το στρατόπεδο βρισκόταν μόλις λίγα χιλιόμετρα από τη πόλη της Χάντλοβα (Εικόνα 3).

Οι απελάσεις στα στρατόπεδα συγκέντρωσης και εργασίας ξεκίνησαν στις 25 Μαρτίου 1942 και διήρκεσαν επτά μήνες. Περισσότεροι από 57.700 Σλοβάκοι Εβραίοι «αποσπάστηκαν για εργασία» κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου. Μεταξύ 6.000 και 7.000 Εβραίοι πολίτες κατάφεραν να διαφύγουν από τη Σλοβακία, οι περισσότεροι από τους οποίους κατευθύνθηκαν προς την Ουγγαρία.

Παρόλο που η Χάντλοβα, όπως και η γειτονική Nováky, βρίσκονταν πάνω σε πλούσια αποθέματα ορυκτών πρώτων υλών, η εξόρυξη γαιάνθρακα ξεκίνησε εδώ μόνο το 1909. Σε αντίθεση, για παράδειγμα, με τα επιφανειακά ορυχεία της Βόρειας Βοημίας, εδώ ο ποιοτικός λιγνίτης εξορύσσεται με υπόγειες μεθόδους, με ένα μεγάλο κίνδυνο να ελλοχεύει· την υψηλή συγκέντρωση του εύφλεκτου και εκρηκτικού μεθανίου. Ακριβώς, η έκρηξη του αερίου του ορυχείου ήταν η αιτία του μεγαλύτερου ατυχήματος στη σύγχρονη ιστορία της Σλοβακίας. Αυτό συνέβη στο ορυχείο Ανατολή, στις 10 Αυγούστου του 2009, παραδόξως δύο μήνες μετά τη διακοπή της εξόρυξης.

Γύρω στις 07:00 τα όργανα του λιγνιτωρυχείου κατέγραψαν πυρκαγιά εκεί, όπου από το πρωί 18 ανθρακωρύχοι σφράγιζαν σταδιακά τους διαδρόμους, προκειμένου να αποφευχθεί τυχόν πυρκαγιά στο μέλλον.

Στον τόπο έφτασαν 11 διασώστες ορυχείων από τη γειτονική Πριεβίντζα, οι οποίοι κατέβηκαν αμέσως σε βάθος 330 μέτρων και έσπευσαν να βοηθήσουν τους ανθρακωρύχους που εργάζονταν περίπου σε απόσταση 500 μέτρων από τον ανελκυστήρα. Στις 09:30 διακόπηκε η τηλεφωνική σύνδεση και σταμάτησαν να λειτουργούν και οι αισθητήρες στάθμης του αερίου του ορυχείου. Όπως αποδείχθηκε αργότερα, εκείνη τη στιγμή συνέβη έκρηξη, η οποία σκότωσε σχεδόν αμέσως όλους τους διασώστες και τους εννέα ανθρακωρύχους· συνολικά 20 άτομα (Εικόνα 5).

Φέτος, στις 5 Φλεβάρη, και μετά από 15,5 χρόνια γνωμοδοτήσεων, εμπειρογνωμοσύνων, καταθέσεων μαρτύρων και επί μέρους αποφάσεων, το μονομελές δικαστήριο της Πριεβίντζα καταδίκασε τρεις κατηγορούμενους σε φυλάκιση από 2 μέχρι 3,5 χρόνια για ανθρωποκτονίες λόγω αμέλειας.

Στις 15 Μαΐου 2024, η κυβέρνηση της Σλοβακίας επέλεξε τη Χάντλοβα ως τόπο διεξαγωγής της συνεδρίασης της. Όταν το απόγευμα, γύρω στις 14:45, ο πρωθυπουργός Ρόμπερτ Φίτσο πήγε να χαιρετήσει τους υποστηρικτές του στην Πλατεία των Ανθρακωρύχων, ένας 71χρονος, που φέρεται να ήταν δυσαρεστημένος με την πολιτική της κυβέρνησης, τον πυροβόλησε πέντε φορές από πολύ κοντινή απόσταση. Ο Φίτσο μεταφέρθηκε στο νοσοκομείο (Εικόνα 6), υποβλήθηκε σε άμεση χειρουργική επέμβαση, σταθεροποιήθηκε και εξήλθε από το νοσοκομείο στις 30 Μαΐου.

Ο δράστης συνελήφθη επί τόπου και αρχικά κατηγορήθηκε για απόπειρα ανθρωποκτονίας, ενώ στη συνέχεια οι κατηγορίες αναβαθμίστηκαν σε τρομοκρατική ενέργεια. Μια σκέψη που η λογική θα μπορούσε να αποδεχθεί είναι πως ο υποψήφιος δολοφόνος θα ήταν συγγενής ενός αδικοχαμένου ανθρακωρύχου. Ο Juraj Cintula, ωστόσο, δεν έχει καμιά συγγένεια με κανένα από τους αδικοχαμένους ανθρακωρύχους, ενώ ισχυρίζεται ότι δεν αισθάνεται ότι είναι τρομοκράτης και θεωρεί την κατηγορία της τρομοκρατίας ακραία.

Υποστηρίζει ότι οι ενέργειες του ήταν μια αντίδραση σε μακροχρόνιες ψυχολογικές εντάσεις και δυσαρέσκεια για τις κοινωνικές εξελίξεις. Ο ουσιαστικός πολιτικός αντίκτυπος της απόπειρας είναι πολυεπίπεδος: από το νομικό στάδιο της δίκης και την πρόκληση κοινωνικού διχασμού, έως τα σκληρότερα μέτρα ασφάλειας και την κλιμάκωση της εσωτερικής πόλωσης. Η δίκη του Cintula βρίσκεται σε εξέλιξη και ενδέχεται να αποκαλύψει περισσότερα για την υποκίνηση ή/και ενδεχόμενες συνεργασίες πίσω από την επίθεση.

Προσπάθησα μήπως βρω κοινά σημεία στις τραγωδίες μιας πόλης που ξεφύτρωσε μέσα στα «Όμορφα Δάση» (όπως αποκαλούν την περιοχή οι Σλοβάκοι) πριν από επτά αιώνες. Όσο και αν ακούγεται παράξενα το κυρίαρχο κίνητρο ήταν η ανάγκη για επιβίωση, είτε επρόκειτο για τους ακτήμονες και πρόσφυγες Καρπάθιους Γερμανούς του 14ου, είτε για τους κυνηγημένους Εβραίους και τους φτωχούς ανθρακωρύχους του 20ου αιώνα.

Φτώχεια, ανάγκη για τροφή, σκληρή δουλειά σε χωράφια και μαυρισμένες στοές. Μαυρισμένες από τη φύση, αλλά και ό,τι απέμεινε από την πύρινη λαίλαπα που ξέσπασε το πρωϊνό εκείνο του Αυγούστου του 2009 (Εικόνα 7). Μαύρες, όπως οι στολές των μεταλλωρύχων και γεωλόγων που στέκονται προσοχή κάθε επέτειο για λίγο φόρο τιμής σε αυτούς που έγιναν ήρωες χωρίς να το θέλουν.

[1] https://en.wikipedia.org/wiki/Handlova

[2] © Vojenský historický ústav (VHÚ) - Vojenský historický archív, Bratislava

[3] https://www.webumenia.sk/dielo/SVK:TMP.242

[4] https://sk.wikipedia.org/wiki/Handlov%C3%A1#/media/S%C3%BAbor:Handlova_memorial.JPG

[5] https://www.pinterest.com/

Απαγορεύεται ρητώς η αναπαραγωγή ή αναδημοσίευση, μερική ή ολική, του εν λόγω περιεχομένου. Το RAWMATHUB.GR διατηρεί το αποκλειστικό δικαίωμα δημοσίευσης και παροχής αδειών αναδημοσίευσης κατόπιν έγγραφης άδειας, επιφυλασσόμενο για την άσκηση κάθε νόμιμου δικαιώματος του. Εφόσον επιθυμείτε να χρησιμοποιήσετε το περιεχόμενο, παρακαλούμε επικοινωνήστε μαζί μας στο Αυτή η διεύθυνση Email προστατεύεται από τους αυτοματισμούς αποστολέων ανεπιθύμητων μηνυμάτων. Χρειάζεται να ενεργοποιήσετε τη JavaScript για να μπορέσετε να τη δείτε..