Υπάρχει μια απρόσμενη ομορφιά στο να ανακαλύπτει κανείς ότι οι μεγάλες γεωλογικές διαμάχες δεν κρύβονται μόνο μέσα σε τεχνοκρατικά κείμενα, αλλά ξεπροβάλλουν αναπάντεχα και μέσα από τους στίχους ενός ποιητή. O Καθηγητής της Σχολής Μηχανικών Ορυκτών Πόρων του Πολυτεχνείου Κρήτης, Εμμανουήλ Μανούτσογλου, εξηγεί ότι λίγοι θα περίμεναν να συναντήσουν έναν αρχαίο φιλόσοφο της Ιωνίας να μάχεται για την προέλευση των πετρωμάτων στο εσωτερικό ενός γερμανικού κλασικού δράματος όπως ο Faust.
Ο Θαλής ο Μιλήσιος θεωρείται ένας από τους πρώτους στοχαστές που προσπάθησαν να ερμηνεύσουν τον φυσικό κόσμο χωρίς τη βοήθεια μύθων και θεϊκών παρεμβάσεων. Δύο χιλιάδες χρόνια αργότερα, ο Johann Wolfgang von Goethe τον επαναφέρει στη σκηνή του Faust (Φάουστ) και τον τοποθετεί στο επίκεντρο μιας μακρόχρονης επιστημονικής συζήτησης για τη γένεση των πετρωμάτων της Γης και την προέλευση των βασαλτών, συνδέοντας με μοναδικό τρόπο την αρχαία ελληνική φιλοσοφία με τη νεότερη γεωλογική σκέψη. Η επιλογή αυτή του Goethe δεν ήταν τυχαία. Αντανακλούσε μια από τις πιο έντονες επιστημονικές αντιπαραθέσεις της εποχής του, η οποία διαμόρφωσε τα θεμέλια της νεότερης Γεωλογίας.
Στην ιστορία της Γεωλογίας υπάρχουν επιστημονικές διαμάχες που ξεπέρασαν τα όρια των ακαδημαϊκών ιδρυμάτων και επηρέασαν βαθιά τον τρόπο με τον οποίο όχι μόνο οι ειδικοί αλλά και οι απλοί άνθρωποι αντιλαμβάνονται τη φύση. Μία από τις σημαντικότερες υπήρξε η περίφημη Basaltstreit, η «διαμάχη του βασάλτη», που κυριάρχησε στον ευρωπαϊκό επιστημονικό χώρο από τα τέλη του 18ου έως τις αρχές του 19ου αιώνα. Αντιμέτωπες βρέθηκαν δύο διαφορετικές αντιλήψεις για τη γένεση του βασάλτη ενός πετρώματος που βρίσκεται σε αφθονία στην Γη μας: οι Ποσειδωνιστές (Neptunisten) και οι Πλουτωνιστές (Plutonisten).
Οι πρώτοι, ακολουθώντας τις ιδέες του Γερμανού γεωλόγου και καθηγητή στην Bergakademie Freiberg Abraham Gottlob Werner (1749–1817), υποστήριζαν ότι όπως τα περισσότερα πετρώματα της Γης έτσι και οι βασάλτες, σχηματίστηκαν σε έναν αρχέγονο παγκόσμιο ωκεανό. Το νερό ήταν η μεγάλη δημιουργική δύναμη του πλανήτη. Οι δεύτεροι, εμπνευσμένοι κυρίως από τον James Hutton (1726–1797), έβλεπαν τη φωτιά, το μάγμα και τις ηφαιστειακές διεργασίες ως τις θεμελιώδεις δυνάμεις να διαμορφώνουν τον γήινο φλοιό. Σήμερα γνωρίζουμε ότι η αλήθεια βρίσκεται σε μια σύνθεση των δύο αντιλήψεων: οι μεγάλες ποσότητες βασαλτών δημιουργούνται στις μεσοωκεάνιες ράχεις από ενεργά ηφαίστεια στα βάθη των ωκεανών.
Η διαμάχη αυτή δεν ήταν απλώς επιστημονική, υπήρξε ταυτόχρονα φιλοσοφική, πολιτισμική και σε έναν βαθμό πολιτική, καθώς αντανακλούσε διαφορετικές αντιλήψεις για τη φύση, τη γνώση και την ίδια την ιστορία της Γης. Κανείς δεν κατόρθωσε να μεταφέρει αυτή τη σύνθετη αντιπαράθεση με μεγαλύτερη λογοτεχνική δύναμη από τον σύγχρονο του Werner, Johann Wolfgang von Goethe (1749-832), ο οποίος, γεννημένος την ίδια χρονιά με τον μεγάλο γεωλόγο, ενσωμάτωσε τις ιδέες και τα διλήμματα της εποχής του στο δεύτερο μέρος του Φάουστ [1,2].
Από το Brocken στα Φαρσαλικά Πεδία
Ο Φάουστ του Goethe, έργο που ο συγγραφέας επεξεργαζόταν για σχεδόν εξήντα χρόνια και το ολοκλήρωσε λίγο πριν από τον θάνατο του, θεωρείται ένα από τα κορυφαία επιτεύγματα της παγκόσμιας λογοτεχνίας, καθώς συνδυάζει ποίηση, φιλοσοφία, επιστήμη και μυθολογία, σε μια ενιαία σύνθεση. Στο πρώτο μέρος του έργου, η περίφημη Βαλπουργιανή Νύχτα εκτυλίσσεται στο όρος Brocken στην καρδιά του μεταλλοφόρου ορεινού όγκου του Harz της Γερμανίας, μιας περιοχής με μακραίωνη παράδοση στην εξόρυξη αργύρου, χαλκού και άλλων μεταλλευμάτων. Δεν είναι τυχαία αυτή η επιλογή.
Ο Goethe γνώριζε άριστα τον κόσμο των μεταλλείων, καθώς είχε υπηρετήσει ως ανώτερος διοικητικός αξιωματούχος του δουκάτου της Βαϊμάρης με αρμοδιότητες και στη μεταλλευτική δραστηριότητα, ενώ είχε πραγματοποιήσει επανειλημμένες επισκέψεις στα ορυχεία του Harz. Τον περιέγραψε ως έναν κόσμο σκοτεινό, γεμάτο υπερφυσικές δυνάμεις και γοτθική ατμόσφαιρα, στον οποίον κυριαρχούσαν οι μάγισσες, οι δαίμονες και οι φλόγες.
Όταν όμως ο Goethe επέστρεψε στο ίδιο θέμα στο δεύτερο μέρος του έργου του, επέλεξε έναν εντελώς διαφορετικό δρόμο. Μετέφερε τη δράση στην αρχαία Ελλάδα και ονόμασε τη νέα σκηνή Klassische Walpurgisnacht («Κλασική Βαλπουργιανή Νύχτα»). Δεν πρόκειται για απλή αλλαγή σκηνικού. Πρόκειται για μια συνειδητή μετατόπιση από τον κόσμο του μυστικισμού στον κόσμο της φιλοσοφίας και της γνώσης. Όπως ο ίδιος εξηγούσε αργότερα στον Eckermann [3], επιδίωξη του ήταν να συμπυκνώσει σε μία μόνο νύχτα τον μύθο, τη φιλοσοφία, τη φύση και την ομορφιά της αρχαίας Ελλάδας.
Αν και ο Goethe ποτέ δεν επισκέφθηκε την Ελλάδα, τοποθέτησε την σκηνή στα Φαρσαλικά Πεδία, «Pharsalische Felder», στον θεσσαλικό κάμπο. Η επιλογή μόνο τυχαία δεν ήταν. Στον ίδιο τόπο όπου το 48 π.Χ. ο Ιούλιος Καίσαρας νίκησε τον Πομπήιο, σηματοδοτώντας το τέλος της Ρωμαϊκής Δημοκρατίας, ο Goethe επέδωσε βήμα στη φιλοσοφία, να «μιλήσει» εκεί όπου κάποτε κυριάρχησε η βία. Σε αυτό το σκηνικό, φορτισμένο με μνήμες πολέμου και φιλοσοφική προσμονή, ο Goethe καλεί στη σκηνή δύο αρχαίους στοχαστές για να αναμετρηθούν, όχι με όπλα, αλλά με επιχειρήματα για την ίδια τη γένεση της Γης.
Ανάμεσα στις μορφές που παρελαύνουν στη σκηνή («Am oberen Peneios», Β΄ Πράξη, Κλασική Βαλπουργιανή Νύχτα), ξεχωρίζει ο Θαλής ο Μιλήσιος. Δεν είναι υπερβολή να υποστηρίξει κανείς ότι ο Goethe επιχείρησε ένα ιδιότυπο φιλοσοφικό μνημόσυνο προς τον πατέρα της φυσικής φιλοσοφίας. Δεν τον εμφάνισε ως ιστορικό πρόσωπο αλλά ως η ενσάρκωση μιας ολόκληρης αντίληψης για τη φύση. Ο Goethe τού έδωσε φωνή και τον τοποθέτησε στο κέντρο μιας διαμάχης που συνέδεε την αρχαία ελληνική σκέψη με τα μεγαλύτερα επιστημονικά ζητήματα της εποχής του. Η επιλογή αυτή δεν ήταν αυθαίρετη. Από τον Όμηρο και την Τηθύ μέχρι τον Θαλή και τον Πίνδαρο, το νερό κατέχει μια μοναδική θέση στην ελληνική κοσμολογία. Ο Goethe αναγνώρισε αυτή τη διαχρονική παράδοση και την ενσωμάτωσε στο έργο του.
Απέναντι στον Θαλή τοποθέτησε τον Αναξαγόρα. Η αφορμή της σύγκρουσης είναι ένα γεωλογικό φαινόμενο: ο μυθικός σεισμός που ανασήκωσε ένα βουνό. Ο Αναξαγόρας «λέει» με πάθος:
«Hier aber war's! Plutonisch grimmig Feuer, äolischer Dünste Knallkraft, ungeheuer, Durchbrach des flachen Bodens alte Kruste, Daß neu ein Berg sogleich entstehen mußte»
«Εδώ ήταν! Το πλουτώνειο άγριο πυρ, η εκρηκτική δύναμη των αιολικών ατμών, διέρρηξε την παλιά κρούστα του εδάφους, ώστε να αναδυθεί αμέσως ένα νέο βουνό» [3]
Πρόκειται για μια απλοϊκή διατύπωση των απόψεων των Πλουτωνιστών. Η Γη μεταμορφώνεται μέσω βίαιων, ξαφνικών και θεαματικών γεγονότων.
Ο Θαλής «απαντά» με έναν εντελώς διαφορετικό τρόπο:
«Nie war Natur und ihr lebendiges Fließen Auf Tag und Nacht und Stunden angewiesen. Sie bildet regelnd jegliche Gestalt, Und selbst im Großen ist es nicht Gewalt»
«Η Φύση και η ζωντανή ροή της δεν εξαρτώνται ποτέ από μέρες, νύχτες και ώρες. Διαμορφώνει κάθε σχήμα με τάξη και ακόμα και στα μεγάλα πράγματα δεν υπάρχει βία» [3]
Στους στίχους αυτούς δεν συνομιλούν μόνο οι αρχαίοι φιλόσοφοι. Μιλά και ο ίδιος ο Goethe. Ο Goethe γνώριζε πολύ καλά τις γεωλογικές συζητήσεις της εποχής του. Είχε ασχοληθεί ήδη με ορυχεία, μεταλλεία, πετρώματα και φυσική ιστορία. Δεν ήταν επαγγελματίας γεωλόγος, αλλά υπήρξε ένας από τους πλέον ενημερωμένους φυσιοδίφες της εποχής του. Η επιλογή του να δικαιώσει τον Θαλή δεν οφειλόταν μόνο σε επιστημονικούς λόγους. Στον πυρήνα της βρίσκεται μια βαθύτερη φιλοσοφική θέση.
Ο γηραιός Goethe, έχοντας ζήσει τη Γαλλική Επανάσταση, τους Ναπολεόντειους Πολέμους και τις αναταράξεις της Ευρώπης, φαίνεται να δυσπιστεί απέναντι στις βίαιες ανατροπές. Υιοθετώντας μια άκρως γεωλογική θέση, θεωρούσε ότι η δημιουργία, είτε στη φύση είτε στην ιστορία, δεν προκύπτει από εκρήξεις αλλά από αργές, διαρκείς, μακρόχρονες διεργασίες. Έτσι, η γεωλογική αντιπαράθεση μετατρέπεται σε αλληγορία της ίδιας της φιλοσοφίας της ιστορίας. Ο Πλουτωνισμός εκφράζει τη βίαιη αλλαγή. Ο Θαλής εκφράζει τη σταδιακή εξέλιξη. Η φωτιά συμβολίζει την προσπάθεια ανατροπής. Το νερό συμβολίζει τη αδιάκοπη δημιουργική συνέχεια. Λίγο αργότερα στην ίδια Κλασική Βαλπουργιανή Νύχτα, σε μια άλλη σκηνή στις βραχώδεις όρμους του Αιγαίου, ο Goethe βάζει τον Θαλή, απευθυνόμενο πλέον στον θαλάσσιο θεό Νηρέα, να διατυπώσει την πλέον αποκαλυπτική του ρήση:
«Alles ist aus dem Wasser entsprungen! Alles wird durch das Wasser erhalten!»
«Όλα προέρχονται από το νερό! Και όλα παραμένουν ζωντανά από το νερό!»
Σε αυτήν την φράση συναντώνται τρεις διαφορετικοί κόσμοι. Ο αρχαίος κόσμος του Θαλή, του Αναξαγόρα, του Νηρέα που έβλεπαν στο πυρ και στο νερό την πρωταρχική αρχή της ύλης. Ο κόσμος του Goethe, που αναζητούσε στη φύση μια δύναμη δημιουργίας χωρίς βία. Και ο κόσμος της σύγχρονης γεωλογίας, που γνωρίζει πλέον ότι το νερό υπήρξε καθοριστικός παράγοντας στη διαμόρφωση πετρωμάτων, τοπίων, οικοσυστημάτων και τελικά της ίδιας της ζωής.
Εικόνα 1: Εικονογράφηση της Βαλπουργιανής νύχτας, της ευρωπαϊκής μεσαιωνικής νύχτας των μαγισσών. Η Βάλμποργκ (Valborg), όπως είναι γνωστή στα σουηδικά, σηματοδοτεί επίσης την άφιξη της άνοιξης [4]
Ένα μήνυμα για τον 21ο αιώνα
Διαβάζοντας σήμερα την Κλασσική Βαλπουργιανή Νύχτα, είναι δύσκολο να μη διακρίνει κανείς την επικαιρότητα της. Σε μια εποχή όπου η λειψυδρία απειλεί ολοένα και περισσότερες περιοχές της Μεσογείου, όπου μεγάλα αναπτυξιακά έργα διεκδικούν τεράστιες ποσότητες νερού, όπου κάθε ανθρωπογενής παρέμβαση επηρεάζει ήδη τους λεηλατημένους υδατικούς πόρους, η φωνή του Θαλή ακούγεται παράδοξα σύγχρονη.
Η φωτιά και το νερό, ο Πλουτωνισμός και ο Νεπτουνισμός, δεν στάθηκαν ποτέ αντίπαλοι σε έναν πόλεμο που έπρεπε να κριθεί με νικητή και χαμένο. Ήταν και παραμένουν δύο όψεις της ίδιας αέναης φυσικής διαδικασίας με την οποία η Γη συνεχώς ξαναγράφει τον εαυτό της. Ο Goethe το διαισθάνθηκε πριν από δύο αιώνες, βάζοντας τον Θαλή να μιλήσει τελευταίος όχι επειδή νίκησε μία δύναμη την άλλη, αλλά επειδή το νερό κουβαλά μέσα του τη δύναμη της διάρκειας και της δημιουργίας.
Σήμερα, με τη λειψυδρία να απειλεί τη Μεσόγειο, η φωνή αυτή ηχεί όχι ως νοσταλγία για μια χαμένη φιλοσοφική διαμάχη, αλλά ως υπενθύμιση πως η αληθινή δύναμη της φύσης δεν βρίσκεται στην τυχαιότητα μιας βίας που γεννιέται από τη μεμονωμένη ατομική έκρηξη, αλλά στη συνεχή και ατέρμονη ροή που επιμένει να δημιουργεί μέσα από το πλήθος και τη συνεργασία αμέτρητων μικρών διαδικασιών.
Πηγές
[1] Goethe, J.W. (1808/1892) Faust, Der Tragödie erster Teil, George Bell & Sons, York st., Covent Garden and New York. https://dn760105.eu.archive.org/0/items/
[2] Goethe, J.W. (1832) Faust, Der Tragödie zweiter Teil, Stuttgart: Cotta. https://www.deutschestextarchiv.de/book/view/goethe_faust02_1832?p=13
[3] Eckermann, J.P. (1836) Gespräche mit Goethe in den letzten Jahren seines Lebens, https://dn790007.ca.archive.org/0/items/
[4] https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/
