Τα «μπουλούκια», δηλαδή οι μάστοροι της πέτρας, ξεκινούν από τα Μαστοροχώρια, σε μικρές ομάδες, για χτίσουν τον κόσμο. Τα μπουλούκια είναι ένας από τους πιο χαρακτηριστικούς θεσμούς της παραδοσιακής ζωής στην ορεινή Ήπειρο, ιδιαίτερα στους νομούς Κόνιτσας και Γρεβενών. Πρόκειται για οργανωμένες ομάδες τεχνιτών, κυρίως πετράδων, ξυλουργών και κτιστάδων, που ταξίδευαν μακριά από τα χωριά τους για να εργαστούν σε οικοδομικά έργα.
Ιστορική διαδρομή
«Και αν δεν κερδίσουμεν χρήματα, τουλάχιστον είδαμε κόσμον…», συνήθιζαν να λένε οι μάστορες της πέτρας, οι λαϊκοί εκείνοι αρχιτέκτονες, άνθρωποι απλοϊκοί, που χωρίς επιστημονικές γνώσεις, αλλά πολλή ευφυία, κατόρθωναν να επιλύουν δύσκολα στατικά προβλήματα και να δημιουργούν με τα χέρια και την τέχνη τους μικρά ή μεγαλύτερα αριστουργήματα.
Στην ιστορία της ελληνικής υπαίθρου, οι μάστορες της πέτρας κατέχουν μια ξεχωριστή θέση. Δεν ήταν απλώς τεχνίτες. Ήταν λαϊκοί αρχιτέκτονες, πρακτικοί μηχανικοί, άνθρωποι της ανάγκης και της τέχνης, που με λίγα μέσα και πολλή εμπειρία άφησαν πίσω τους σπίτια, αρχοντικά, εκκλησίες, καμπαναριά, γεφύρια, λιθόστρωτα και δημόσια έργα.
Η πέτρα, υλικό σκληρό και απαιτητικό, έγινε στα χέρια τους μορφή, αντοχή και μνήμη. Στην περίοδο της Τουρκοκρατίας, στον ευρύτερο χώρο της Βαλκανικής, τα απλά σπίτια τα έχτιζαν συνήθως οι ίδιοι οι ιδιοκτήτες, με τη βοήθεια των γειτόνων τους και ορισμένων ντόπιων μαστόρων περιορισμένης συνήθως εξειδίκευσης. Τα μεγαλύτερα όμως και σημαντικότερα έργα, όπως αρχοντικά, εκκλησίες, μοναστήρια, γεφύρια και λιθόστρωτα, απαιτούσαν άλλη γνώση. Την εκτέλεση τους αναλάμβαναν εξειδικευμένοι τεχνίτες, που δεν ήταν πάντοτε ντόπιοι.
Η πέτρα ήταν το βασικό υλικό και η τεχνική τους ξεχώριζε για την ακρίβεια, την αντοχή και την υψηλή αισθητική. Οι μάστορες αυτοί προέρχονταν κυρίως από συγκεκριμένες περιοχές της ηπειρωτικής Ελλάδας. Φημισμένα ήταν τα μαστοροχώρια γύρω από τον Γράμμο και τον Σαραντάπορο, όπως η Πυρσόγιαννη, η Βούρμπιανη, οι Χιονιάδες, η Καστάνιανη, η Δροσοπηγή, η Πλαγιά και άλλα χωριά της περιοχής. Ξακουστοί ήταν επίσης οι μάστορες των Τζουμέρκων, των Χουλιαροχωρίων, της Δυτικής Μακεδονίας, αλλά και οι Λαγκαδινοί της Αρκαδίας. Σε κάθε τόπο, η τέχνη της πέτρας γεννήθηκε μέσα από τις ανάγκες της ζωής, το δύσκολο φυσικό περιβάλλον και την αναζήτηση βιοπορισμού.
Οι τεχνίτες δε διέθεταν μόνο τεχνικές γνώσεις αλλά και οργάνωση τέτοια ώστε να είναι δυνατή η γρήγορη εκτέλεση σύνθετων έργων, η πειθαρχία και η ιεραρχία. Τα συνεργεία αυτά αποκαλούνταν (ε)ιανάφια (από το αραβοπερσικό ισνέφ ή εανάφ = συνάφι) ή κομπανίες (ιταλικά compagnia - λατινικά companin = συντροφιά) ή μπουλούκια (τούρκικα boluk = συντροφιά) των μαστόρων.
Εικόνα 1: Λαγκάδια Αρκαδίας [1]
Δειτε ακομη
Θα μπορούσε να πει κανείς ότι τα μπουλούκια ήταν εργατικές κολλεκτίβες παραδοσιακών τεχνιτών. Συνήθως αποτελούνταν από 5 έως 30 άτομα, ανάλογα με το μέγεθος και τη δυσκολία του έργου. Δεν ήταν όμως τυχαίες ομάδες εργατών. Στην πλειονότητα τους συγκροτούνταν από ανθρώπους που συνδέονταν μεταξύ τους με δεσμούς συγγένειας. Η μαστοριά ήταν κατά βάση οικογενειακή υπόθεση.
Θα μπορούσε να πει κανείς ότι τα μπουλούκια ήταν εργατικές κολλεκτίβες παραδοσιακών τεχνιτών, οι οποίες συνήθως αποτελούνταν από 5 έως και 30 άτομα ανάλογα με το έργο. Ωστόσο, πρέπει επίσης να αναφερθεί ότι στην πλειοψηφία τους τα μπουλούκια συγκροτούνται από άτομα που συνδέονται μεταξύ τους με σχέσεις συγγένειας. Είναι κατά βάση οικογενειακή υπόθεση. Μόνον όταν υπάρχει ανάγκη συμμετέχουν και άλλα άτομα, έξω από την οικογένεια, συνήθως παιδιά και μαθητευόμενοι. Η τέχνη περνούσε από γενιά σε γενιά, από τον πατέρα στον γιο, από τον θείο στον ανιψιό, από τον πρωτομάστορα στο μαστορόπουλο.
Πιο συγκεκριμένα, τα μπουλούκια αποτελούνταν συνήθως από αδερφοξάδερφα του πρωτομάστορα. Αν δεν συμπληρωνόταν ο απαραίτητος αριθμός, έπαιρναν μαζί τους κάποιον άλλον από το ίδιο χωριό, χωρίς συγγένεια με τους υπόλοιπους. Σπάνια συμμετείχε άτομο από άλλο χωριό. Αν τύχαινε να πάρουν κάποιο παιδί από γειτονικό τόπο, συνήθως του ανέθεταν βοηθητικές δουλειές: να κουβαλά πέτρες, να φτιάχνει λάσπη, να μεταφέρει υλικά ή να φροντίζει τα ζώα εργασίας. Έτσι άρχιζε η μαθητεία, όχι σε σχολείο, αλλά πάνω στο εργοτάξιο, μέσα στον κόπο και την καθημερινή παρατήρηση.
Στην κορυφή του μπουλουκιού βρισκόταν ο αρχιμάστορας ή πρωτομάστορας. Ήταν ο αρχηγός της ομάδας, άνθρωπος με εμπειρία, κύρος και τεχνική κρίση. Αυτός έκανε τη συμφωνία για το έργο, υπολόγιζε τις ανάγκες, μοίραζε τις δουλειές και είχε την ευθύνη του τελικού αποτελέσματος. Κάτω από αυτόν εργάζονταν οι μάστοροι, δηλαδή οι έμπειροι τεχνίτες, οι καλφάδες, που ήταν βοηθοί ή μαθητευόμενοι μάστορες, οι νταμαρτζήδες, που εξόρυσσαν τις πέτρες από τα νταμάρια ή τις κοίτες των ποταμών, και τα μαστορόπουλα, που εκτελούσαν τις πιο βαριές και βοηθητικές εργασίες. Σε ορισμένες περιπτώσεις υπήρχαν και τσορμπατζήδες ή πρόσωπα που φρόντιζαν για προμήθειες και πρακτική διαχείριση.
Εικόνα 2: Οι περίφημοι Λαγκαδινοί μάστορες του Μωριά [2]
Η ζωή των μαστόρων ήταν σκληρή και λιτή. Το ταξίδι, η εργασία και η καθημερινότητα ήταν σχεδόν αδιαχώριστα. Τα μπουλούκια έφευγαν συνήθως την άνοιξη και επέστρεφαν αργά το φθινόπωρο, όταν ο καιρός δεν επέτρεπε πια την εργασία. Στη λαϊκή μνήμη, τα χρονικά όρια του ταξιδιού συνδέθηκαν με μεγάλες γιορτές: η αναχώρηση γινόταν μετά την Καθαρά Δευτέρα ή κοντά στον Άγιο Γεώργιο, ενώ η επιστροφή πλησίαζε στη γιορτή του Αγίου Δημητρίου. Έτσι, ο κύκλος της μαστοριάς ταυτιζόταν με τον κύκλο των εποχών.
Η αναχώρηση είχε και έντονο τελετουργικό χαρακτήρα. Ο νέος που θα ταξίδευε για πρώτη φορά δεχόταν ευχές και μικρά δώρα από συγγενείς. Σε ορισμένες περιπτώσεις του έδιναν νομίσματα, κυδώνια ή μήλα για τον δρόμο. Στο κατώφλι έβαζαν νόμισμα για να το δρασκελίσει, ώστε ο δρόμος του να είναι καλός και αποδοτικός. Για τον μάστορα, τοποθετούσαν στην πόρτα κλωνάρι κρανιάς μέσα σε γκιούμι και θυμιατό. Το νερό που χυνόταν συμβόλιζε την ευχή να γυρίσει γρήγορα, ενώ η κρανιά παρέπεμπε στη δύναμη και την αντοχή.
Τα μπουλούκια δεν έχτιζαν μόνο απλά σπίτια. Αναλάμβαναν μεγάλα και δύσκολα έργα, όπως αρχοντικά, εκκλησίες, καμπαναριά, στρατώνες, γεφύρια, μοναστήρια, σχολεία, οχυρώσεις και δημόσια κτίρια. Ιδιαίτερη θέση είχαν τα πέτρινα γεφύρια. Σε αντίθεση με ένα σπίτι, που εξυπηρετούσε μια οικογένεια, το γεφύρι εξυπηρετούσε ολόκληρη την κοινότητα. Ένωνε χωριά, άνοιγε δρόμους επικοινωνίας, διευκόλυνε τη μετακίνηση ανθρώπων, ζώων και προϊόντων. Τα μονότοξα και πολύτοξα γεφύρια, απλά και χωρίς περιττή διακόσμηση, φανερώνουν τη δεξιοτεχνία και τη φαντασία των λαϊκών δημιουργών τους.
Στην Πελοπόννησο, ιδιαίτερη φήμη απέκτησαν οι Λαγκαδινοί μάστορες. Από τον 17ο αιώνα έως τις αρχές του 20ού, εργάστηκαν σε χωριά, γεφύρια, εκκλησίες και σπίτια. Τα Λαγκάδια της Αρκαδίας, χτισμένα σε απότομη πλαγιά, έγιναν χαρακτηριστικό παράδειγμα πέτρινης αρχιτεκτονικής, με εντυπωσιακά κτίρια και ομοιομορφία παρά τη δυσκολία του εδάφους. Η ανάγκη για επιβίωση σε έναν άγονο τόπο έκανε το επάγγελμα του μαστόρων να περνά από γενιά σε γενιά. Οι Λαγκαδινοί ταξίδευαν σε όλη την Πελοπόννησο και αργότερα σε πολλές περιοχές της Ελλάδας, ενώ αναφέρεται ότι συνέβαλαν και στον επαναστατικό αγώνα με οχυρωματικά έργα και φρούρια. Η φήμη των μαστόρων της πέτρας ξεπέρασε τα τοπικά όρια.
Εικόνα 3: Τα πέτρινα γεφύρια της περιοχής Ασπροποτάμου [3]
Τα μπουλούκια ταξίδεψαν στη Βαλκανική, στην Κωνσταντινούπολη, στα παράλια της Τουρκίας και, σύμφωνα με τις σχετικές αναφορές, ακόμη πιο μακριά. Όπου πήγαιναν, μαζί με τα εργαλεία τους μετέφεραν και έναν ιδιαίτερο τρόπο σκέψης. Δεν χώριζαν την τέχνη από την τεχνική. Για αυτούς, μαστοριά ήταν να γίνει σωστά αυτό που έπρεπε να γίνει, με γνώση, εμπειρία, μεράκι και σεβασμό στο υλικό και στο τοπίο.
Σήμερα, τα έργα των μπουλουκιών δεν είναι μόνο παλιά κτίσματα. Είναι τεκμήρια κοινωνικής ιστορίας. Κάθε πέτρινο γεφύρι, κάθε εκκλησία, κάθε παλιό αρχοντικό μιλά για ανθρώπους που έφυγαν από τα χωριά τους για να ζήσουν τις οικογένειες τους, δούλεψαν σκληρά, κοιμήθηκαν σε ξένους τόπους και επέστρεφαν όταν έκλεινε ο κύκλος της χρονιάς. Τα μπουλούκια των μαστόρων της πέτρας υπήρξαν σχολεία τεχνικής γνώσης, αλλά και φορείς λαϊκού πολιτισμού. Πάνω στην πέτρα χάραξαν όχι μόνο το χνάρι της δουλειάς τους, αλλά και μια ολόκληρη παράδοση ξενιτιάς, επιμονής και δημιουργίας.
Με πληροφορίες από pyrsogianni.gr, mixanitouxronou.gr και
