Ο αυτοκινητόδρομος Bar–Boljare στο Μαυροβούνιο αποτελεί ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα κινεζικής χρηματοδότησης υποδομών στα Βαλκάνια. Η Exim Bank of China χορήγησε δάνειο περίπου 944 εκατ. δολαρίων για την κατασκευή του πρώτου τμήματος του έργου, περίπου 41km, και στην υλοποίηση συμμετείχαν κινεζικές εταιρείες και Κινέζοι εργαζόμενοι, γεγονός που ενίσχυσε τη γεωοικονομική παρουσία της Κίνας στην περιοχή. Το έργο θεωρήθηκε αναπτυξιακά σημαντικό, αλλά ταυτόχρονα προκάλεσε έντονες ανησυχίες για το υψηλό δημόσιο και εξωτερικό χρέος του Μαυροβουνίου.
Το έργο είχε παρουσιαστεί ως κομβική σύνδεση του λιμανιού του Bar με τα σύνορα προς Σερβία, αλλά προκάλεσε έντονη κριτική λόγω του πολύ υψηλού κόστους για μια μικρή οικονομία όπως του Μαυροβουνίου. Αξίζει να αναφερθεί ότι μέχρι το γ’ τρίμηνο του 2024, η Exim Bank κατείχε το 15,66% του συνολικού εξωτερικού χρέους του Μαυροβουνίου. Έτσι, ο αυτοκινητόδρομος έχει εξελιχθεί σε σύμβολο τόσο των αναπτυξιακών φιλοδοξιών του Μαυροβουνίου όσο και των κινδύνων εξάρτησης από εξωτερικό δανεισμό.
Η Ευρώπη παρενέβη. Δυτικές τράπεζες βοήθησαν το Μαυροβούνιο να αντισταθμίσει τον συναλλαγματικό κίνδυνο που αντιπροσώπευε το κινεζικό δάνειο του 2021. Οι Βρυξέλλες δεν ανέλαβαν το χρέος, αλλά αργότερα υποστήριξαν το επόμενο τμήμα του αυτοκινητόδρομου με επιχορηγήσεις και χρηματοδότηση.
Το φιάσκο με τον αυτοκινητόδρομο έδειξε πώς ένα μόνο αδιαφανές, υπερμεγέθες έργο θα μπορούσε να απειλήσει τις υποψήφιες για ένταξη στην Ευρωπαϊκή Ένωση χώρες. Υπογραμμίζει την ανάγκη επιτάχυνσης των σχεδίων διεύρυνσης της ΕΕ στα Δυτικά Βαλκάνια για την προώθηση της σταθερότητας στην περιοχή και για τη χαλάρωση της επιρροής της Κίνας. Το Μαυροβούνιο παραμένει ο πρωτοπόρος, έχοντας πρόσφατα κλείσει δύο κεφάλαια διαπραγματεύσεων. Η Αλβανία, η Βόρεια Μακεδονία και άλλες χώρες είναι οι επόμενες στη σειρά. Το μεγαλύτερο ερωτηματικό είναι σχετικό με το αν θα επιταχυνθεί η αίτηση της Ουκρανίας. Η ΕΕ προσπαθεί να αναζωογονήσει την καθυστερημένη διαδικασία διεύρυνσης μέσω ενός νέου Σχεδίου Ανάπτυξης 6 δισ. ευρώ, με κονδύλια προς τις υποψήφιες προς ένταξη χώρες, τα οποία συνδέονται με συγκεκριμένες μεταρρυθμίσεις στον τομέα του κράτους δικαίου.
Ωστόσο, η πρόοδος παραμένει αργή και άνιση. Η «κόπωση της διεύρυνσης» παραμένει και η ΕΕ αναγνωρίζει ότι πρέπει να μεταρρυθμίσει τη δική της διαδικασία λήψης αποφάσεων για να λειτουργήσει με 30+ μέλη. Υπό το υφιστάμενο καθεστώς, χώρες όπως η Ουγγαρία μπορούν να εμποδίζουν μία χρηματοδότηση 90 δισ. ευρώ προς την Ουκρανία, για παράδειγμα. Σε μια σύνοδο κορυφής, 25 από τους υπόλοιπους εταίρους κατηγόρησαν τη Βουδαπέστη για προδοσία, χαρακτηρίζοντας τη στάση της μια «κατάφωρη πράξη απιστίας», χωρίς ωστόσο να υπάρχει κάποιο μέσο για να ξεπεραστεί το ουγγρικό βέτο.
Καθώς η Ευρώπη διστάζει, η Κίνα επιταχύνει. Το Πεκίνο δε χρειάζεται να ξοδέψει περισσότερα από την Ευρώπη για να διαμορφώσει το μέλλον της περιοχής. Χρηματοδοτεί τις τηλεπικοινωνίες, την επιτήρηση, τις υποδομές cloud και την ψηφιακή εκπαίδευση των Βαλκανίων. Αυτοί οι δεσμοί είναι πιο δύσκολο να ανατραπούν από μια σύμβαση κατασκευής. Ένας δρόμος μπορεί να αναχρηματοδοτηθεί. Ένα δίκτυο τηλεπικοινωνιών, ένα δίκτυο επιτήρησης ή μια ερευνητική συνεργασία μπορούν να καθορίσουν προμηθευτές, πρότυπα και πολιτικές συνήθειες για χρόνια.
Παρά το φιάσκο του οδικού έργου Bar-Boljare, το Μαυροβούνιο κράτησε την πόρτα ανοιχτή στην Κίνα. Για παράδειγμα, τον Ιούλιο του 2025, το Πανεπιστήμιο του Μαυροβουνίου υπέγραψε μνημόνιο με το Εθνικό Κέντρο Υπερυπολογιστών της Κίνας στο Jinan με σκοπό τη συνεργασία στην κρυπτογραφία, την τεχνητή νοημοσύνη και τις τεχνολογίες blockchain. Οι ΗΠΑ επέβαλαν κυρώσεις στο ερευνητικό κέντρο του Jinan το 2021 για διασυνδέσεις με την κινεζική στρατιωτική έρευνα, και η Ουάσινγκτον έχει προειδοποιήσει δημοσίως το Μαυροβούνιο σχετικά με τους κινδύνους για την κυβερνοασφάλεια από μια ανάλογη συνεργασία.
Έπειτα, υπάρχει η Σερβία, ο κύριος κόμβος της Κίνας στα Δυτικά Βαλκάνια. Κινεζικά κεφάλαια έχουν εισρεύσει στα σερβικά ορυχεία, τον χάλυβα, τα ελαστικά, τα ανταλλακτικά αυτοκινήτων και τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας. Η Σερβία επίσης υπέγραψε μια συμφωνία ελεύθερων συναλλαγών με την Κίνα που τέθηκε σε ισχύ τον Ιούλιο του 2024, η πρώτη τέτοια συμφωνία μεταξύ του Πεκίνου και μιας χώρας στην Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη.
Ο τηλεπικοινωνιακός προμηθευτής Huawei έχει ενσωματωθεί στο ψηφιακό οικοσύστημα της Σερβίας. Συνεργάστηκε με την κρατική Telekom Srbija, άνοιξε ένα κέντρο ψηφιακής καινοτομίας στο Βελιγράδι και συνδέθηκε με την προσπάθεια της Σερβίας για ψηφιοποίηση των δημόσιων υπηρεσιών και επέκταση των ψηφιακών υποδομών.
Το έργο «Safe City« είναι ένα ακόμη ξεκάθαρο σύμβολο της Κινεζικής επιρροής στη Σερβία. Δίκτυα καμερών, αδιαφανείς προμήθειες, αδύναμες δικλείδες ασφαλείας και επανειλημμένες προσπάθειες ομαλοποίησης της βιομετρικής επιτήρησης σε μια χώρα που επιδιώκει να ενταχθεί στην ΕΕ. Eκθέσεις του 2025 έδειξαν ότι οι σερβικές αρχές συνέχισαν να επεκτείνουν το δίκτυο παρά τη δημόσια διαμάχη και τα ανεπίλυτα νομικά ζητήματα.
Η Βοσνία-Ερζεγοβίνη προσθέτει ένα ακόμη επίπεδο κινδύνου. Η κινεζική ψηφιακή εμπλοκή εκεί ακολουθεί τον πολιτικό κατακερματισμό της χώρας. Η Huawei συνεργάστηκε με την Telekom Srpske και έχει συνδεθεί με τη συνεργασία για τη μετατροπή του Σεράγεβο σε έξυπνη πόλη. Η Δημοκρατία Srpska της Βοσνίας ήταν γενικά πιο ανοιχτή στην κινεζική τεχνολογία και χρηματοδότηση από την κροατο-βοσνιακή περιοχή της χώρας. Ο κατακερματισμός στη Βοσνία έχει οδηγήσει σε ανταγωνιστικές πολιτικές οντότητες που στρέφονται προς διαφορετικούς προμηθευτές και πρότυπα.
Οι πρώτες ύλες αποτελούν μέρος της ίδιας εικόνας. Η Κίνα είναι από τους μεγαλύτερους εισαγωγείς ορυκτών από τα Δυτικά Βαλκάνια. Ο χαλκός, ο χάλυβας και άλλες πρώτες ύλες της περιοχής έχουν σημασία για την παραγωγική βάση και τις τεχνολογικές φιλοδοξίες του Πεκίνου. Πολλά από αυτά τα έργα προκαλούν περιβαλλοντικές επιπτώσεις, ενώ χαρακτηρίζονται από αδύναμα εργασιακά πρότυπα και αδιαφανή διακυβέρνηση. Οι υποψήφιες προς ένταξη χώρες υποτίθεται ότι θα πλησιάσουν τους κανόνες της ΕΕ, ωστόσο οι πολιτικά ελκυστικές κινεζικές συμφωνίες, τις τραβούν προς την αντίθετη κατεύθυνση.
Ωστόσο, δεν είναι όλες οι χώρες των Δυτικών Βαλκανίων εξίσου εκτεθειμένες. Το Κοσσυφοπέδιο έχει σε μεγάλο βαθμό αποκλείσει την Κίνα. Η Αλβανία έχει κρατήσει το Πεκίνο σε απόσταση. Η Βόρεια Μακεδονία έχει γίνει πιο επιφυλακτική, ειδικά όσον αφορά στις τεχνολογίες 5G και τους μη αξιόπιστους προμηθευτές τηλεπικοινωνιών.
Το ερώτημα δεν είναι πλέον μόνο εάν οι υποψήφιες χώρες υιοθετούν τα πρότυπα της ΕΕ. Είναι κατά πόσον περιορίζονται σε τεχνολογικά οικοσυστήματα, σχέσεις ανταλλαγής δεδομένων, δομές προμηθειών και εξαρτήσεις ασφαλείας, που αργότερα θα συγκρουστούν με τους κανόνες της ΕΕ και τα ευρωπαϊκά συμφέροντα.
Η απάντηση δεν είναι να απαιτήσουμε από τα Δυτικά Βαλκάνια να διακόψουν τους δεσμούς τους με την Κίνα. Αυτό θα ήταν μη ρεαλιστικό και, σε ορισμένες περιπτώσεις, υποκριτικό. Αρκετά κράτη-μέλη της ΕΕ έχουν τις δικές τους εμπορικές σχέσεις με το Πεκίνο. Η απάντηση είναι να κάνουμε την Ευρώπη τον ευκολότερο, ταχύτερο και πιο αξιόπιστο εταίρο στους τομείς που έχουν τη μεγαλύτερη σημασία.
Αυτό σημαίνει επιτάχυνση της εκταμίευσης των 6 δισ. ευρώ του Σχεδίου Ανάπτυξης και σύνδεση τους με ορατά έργα συνδεσιμότητας, χωρητικότητας υποδομών cloud, ψηφιοποιημένων δημόσιων υπηρεσιών, καθαρής βιομηχανίας και ασφαλούς έρευνας. Σημαίνει έλεγχο των στρατηγικών εξαρτήσεων πριν από την ένταξη των χωρών, όχι μετά, όπως επίσης και αντιμετώπιση των κινεζικών συστημάτων επιτήρησης, των κυρωμένων ερευνητικών δεσμών, των αδιαφανών προμηθειών και των μη αξιόπιστων τηλεπικοινωνιακών προμηθευτών.
Η Ευρώπη παραμένει ο μεγαλύτερος εμπορικός εταίρος και ο μεγαλύτερος επενδυτής στην περιοχή των Δυτικών Βαλκανίων. Η διεύρυνση δεν αφορά πλέον μόνο το αν τα Δυτικά Βαλκάνια μπορούν να ενταχθούν στην ΕΕ. Αφορά επίσης το είδος των κρατών που θα γίνουν πριν από την ένταξη τους.
Η συζήτηση γύρω από το χρέος και την οικονομική κατάσταση των προς ένταξη χωρών καλύπτει μόνο ένα μέρος του προβλήματος. Στις περισσότερες περιπτώσεις, η ΕΕ παραμένει ο μεγαλύτερος οικονομικός παράγοντας και οι χώρες των Δυτικών Βαλκανίων οφείλουν περισσότερα στους Ευρωπαίους πιστωτές παρά στην Κίνα. Ωστόσο, η κινεζική χρηματοδότηση μπορεί να δημιουργήσει σοβαρές ευπάθειες.
Με πληροφορίες από cepa.org
