Η Ζάμπια επιταχύνει την αξιοποίηση των πλούσιων κοιτασμάτων κρίσιμων ορυκτών της, τα οποία διαδραματίζουν καθοριστικό ρόλο στην παγκόσμια μετάβαση προς τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας. Ωστόσο, η επιβάρυνση από παλαιότερες εξορυκτικές δραστηριότητες, σε συνδυασμό με μια εκτεταμένη διαρροή αποβλήτων ορυχείου το 2024, εντείνουν τις ανησυχίες ότι η νέα αυτή αναπτυξιακή δυναμική ενδέχεται να συνοδευτεί από σημαντικό κόστος για το περιβάλλον και τις τοπικές κοινωνίες.
Ο David Mwape εργάζεται εδώ και 24 χρόνια ως δάσκαλος στην Kabwe, στην κεντρική Ζάμπια, όπου οι μαθητές του μεγαλώνουν σε μια από τις πιο μολυσμένες πόλεις του πλανήτη και είναι εκτεθειμένοι σε μια νευροτοξίνη που μπορεί να βλάψει μόνιμα την ανάπτυξη και τη σωματική τους υγεία.
Στην παιδική χαρά, παιδιά με φωτεινές κόκκινες στολές φωνάζουν, κάνουν χούλα χουπ και σκαρφαλώνουν σε μια σκουριασμένη τσουλήθρα λιγότερο από μισό μίλι από αυτό που κάποτε ήταν ένα από τα μεγαλύτερα ορυχεία μολύβδου και ψευδαργύρου στον κόσμο. Το ορυχείο και η μονάδα επεξεργασίας Broken Hill άνοιξαν το 1906 και έκλεισαν το 1994, αλλά ο χώρος δεν αποκαταστάθηκε ποτέ σωστά. Οι εκτιμώμενοι 6,4 εκατ. τόνοι μολυβδούχων τελμάτων συνεχίζουν να μολύνουν την πόλη μέχρι και σήμερα.
Από την τάξη του, ο Mwape βλέπει από πρώτο χέρι πώς αυτή η μόλυνση συνεχίζει να διαμορφώνει τις ζωές των νεότερων κατοίκων της Kabwe, το 95% των οποίων έχει καταγραφεί ότι έχουν επίπεδα μολύβδου στο αίμα πολύ πάνω από αυτό που ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (ΠΟΥ) θεωρεί ασφαλές. «Έχουμε παιδιά που είναι άρρωστα με δηλητηρίαση από μόλυβδο. Οι μαθητές έχουν εξασθενημένη μνήμη και μερικές φορές κοιμούνται ακόμη και στην τάξη. Η συγκέντρωση τους δεν είναι καλή».
Το 2022, τα Ηνωμένα Έθνη χαρακτήρισαν την Kabwe ως «ζώνη θυσίας», όπου περίπου 300.000 άνθρωποι εκτίθενται σε επικίνδυνα επίπεδα μολύβδου μέσω του νερού που πίνουν, του αέρα που αναπνέουν και των λαχανικών που τρώνε. Σύμφωνα με έκθεση του Human Rights Watch του 2025, η μόλυνση του εδάφους στην Kabwe είναι έως και 300 φορές μεγαλύτερη από το επίπεδο που θεωρείται επικίνδυνο από την Υπηρεσία Προστασίας του Περιβάλλοντος των ΗΠΑ.
Καθώς η Ζάμπια προσπαθεί να αναπτύξει τη βιομηχανία εξόρυξης, το έθνος της Νότιας Αφρικής στοιχειώνεται από το φάντασμα της μεταλλευτικής κληρονομιάς της Kabwe. Οι φόβοι για νέους περιβαλλοντικούς κινδύνους εντάθηκαν πέρυσι όταν κατέρρευσε ένα φράγμα τελμάτων σε ένα κινεζικό ορυχείο χαλκού στη βόρεια Ζάμπια, απελευθερώνοντας περίπου 13 εκατ. γαλόνια τοξικών αποβλήτων σε ένα ρέμα που εκβάλλει στον Kafue, τον μεγαλύτερο ποταμό της Ζάμπια. Η διαρροή μόλυνε τις υδάτινες οδούς για περίπου 60 μίλια κατάντη, σκοτώνοντας ψάρια και μολύνοντας τις γεωργικές εκτάσεις με τοξικά βαρέα μέταλλα.
Ενώ η εξόρυξη αποτελεί ζωτικό μέρος της οικονομίας της Ζάμπια, η συνεχιζόμενη καταστροφή στην Kabwe και η κατάρρευση του φράγματος τελμάτων έχουν σημάνει συναγερμό ακριβώς τη στιγμή που η χώρα επιδιώκει να επωφεληθεί από τη μετάβαση στις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, επεκτείνοντας την εξόρυξη των κρίσιμων ορυκτών της. Έχουν κατατεθεί αγωγές και οι αξιωματούχοι έχουν υποσχεθεί έρευνες και αυστηρότερη εποπτεία, αλλά οι επικριτές λένε ότι η αδύναμη επιβολή των περιβαλλοντικών κανόνων και οι επαναλαμβανόμενες απελευθερώσεις τοξινών, δείχνουν ότι η ασφάλεια των κοινοτήτων και των οικοσυστημάτων εξακολουθεί να τίθεται σε δεύτερη μοίρα σε σχέση με την οικονομική ανάπτυξη.
Η περισσότερη εξόρυξη αναπόφευκτα φέρνει περισσότερη ρύπανση, δήλωσε ο Titus Haakonde, πρόεδρος του Ινστιτούτου Περιβαλλοντικής Υγείας της Ζάμπια. Προειδοποίησε ότι η Ζάμπια δεν προχωρήσει σε αντίστοιχες επενδύσεις στην προστασία του περιβάλλοντος και τη δημόσια υγεία, η χώρα «είναι σαν ωρολογιακή βόμβα».
Η εξόρυξη είναι η ακρογωνιαίος λίθος της οικονομίας της Ζάμπια, αντιπροσωπεύοντας περίπου το 15% του ΑΕΠ της χώρας, το 70% των εσόδων από τις εξαγωγές και το 44% των κρατικών εσόδων. Με το 6% των γνωστών παγκόσμιων αποθεμάτων χαλκού, καθώς και μεγάλα κοιτάσματα κοβαλτίου, νικελίου και μαγγανίου, όλα κρίσιμα για την παραγωγή μπαταριών ηλεκτρικών οχημάτων και συστημάτων ανανεώσιμων πηγών ενέργειας, το έθνος είναι έτοιμο να διαδραματίσει κρίσιμο ρόλο στην παγκόσμια στροφή προς τεχνολογίες χαμηλών εκπομπών άνθρακα.
Η Ζάμπια έχει ήδη δει κάποια οφέλη από αυτή τη μετάβαση: Τα έσοδα από τις εξαγωγές χαλκού αυξήθηκαν περισσότερο από 30% σε έναν μόνο μήνα το 2025, ενώ οι φιλοεπιχειρηματικές πολιτικές του προέδρου Hakainde Hichilema έχουν πρόσφατα προσελκύσει ξένες επενδύσεις στους ορυκτούς πόρους της χώρας. Το 2024, μια εταιρεία με έδρα τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα απέκτησε πλειοψηφικό μερίδιο στην Mopani Copper Mines, επενδύοντας περισσότερα από 1,1 δισ. δολάρια στην παραγωγή. Το 2025, η Ζάμπια υπέγραψε συμφωνία συνεργασίας με τη Σαουδική Αραβία για την ενθάρρυνση των επενδύσεων στην εξερεύνηση και παραγωγή ορυκτών, ενώ η καναδική Barrick Mining Corporation είπε ότι αναμενόταν να διπλασιάσει την ετήσια παραγωγή του ορυχείου χαλκού Lumwana με μια επένδυση 2 δισ. δολαρίων.
Πρόσφατα, οι New York Times ανέφεραν ότι η κυβέρνηση Trump εξετάζει την παύση χρηματοδότησης υγειονομικών προγραμμάτων στην Ζάμπια, περιλαμβανομένων των θεραπειών για τον HIV, εκτός αν η κυβέρνηση της χώρας παρέχει αυξημένη πρόσβαση σε έργα εξόρυξης για εταιρείες προερχόμενες από τις ΗΠΑ.
Οι ξένες εταιρείες «υπάρχουν για να αποκομίζουν κέρδος», σημείωσε ο Mark Macklin, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Lincoln στην Αγγλία. «Πολύ συχνά τα τελευταία πράγματα που τους απασχολούν είναι οι επιπτώσεις στο περιβάλλον, το οικοσύστημα και την ανθρώπινη υγεία».
Μια μελέτη του 2023 διαπίστωσε ότι το κοινωνικό κόστος της δηλητηρίασης από μόλυβδο στην Kabwe, λόγω της πτώσης των επιπέδων IQ και της θνησιμότητας που σχετίζεται με τον μόλυβδο για παιδιά που θα γεννηθούν μεταξύ 2025 και 2049, θα μπορούσε να κοστίσει στη Ζάμπια από 224 έως 593 εκατ. δολάρια.
Εάν τα επίπεδα μολύβδου στο έδαφος παραμείνουν αμετάβλητα, δήλωσε ο Alan Boobis, ομότιμος καθηγητής τοξικολογίας στο Imperial College London, οι επιπτώσεις μπορούν να διαρκέσουν για γενιές, καθώς το μέταλλο συσσωρεύεται στα οστά και τα δόντια, ενώ ο μόλυβδος που αποθηκεύεται στο σώμα μιας μητέρας μπορεί να περάσει μέσω του πλακούντα σε ένα αναπτυσσόμενο έμβρυο. Τα επίπεδα μολύβδου στο αίμα μπορούν να μειωθούν με ενδοφλέβια αγωγή ή από του στόματος συνδετικά μέσα και συμπληρώματα διατροφής, πρόσθεσε, αλλά η θεραπεία βοηθά μόνο εάν σταματήσει η περαιτέρω έκθεση - και δεν μπορεί να αντιστρέψει τη ζημιά που έχει ήδη γίνει.
Η έκθεση του Human Rights Watch του 2025 διαπίστωσε ότι οι προσπάθειες αντιμετώπισης της μόλυνσης στην Kabwe, συμπεριλαμβανομένου ενός κυβερνητικού έργου που χρηματοδοτήθηκε από δάνειο της Παγκόσμιας Τράπεζας, για τον έλεγχο και την περίθαλψη παιδιών και τον καθαρισμό σχολείων και ορισμένων σπιτιών, έχουν υποβαθμιστεί από τη συνεχιζόμενη εξόρυξη και επεξεργασία τελμάτων εξόρυξης. Οι εταιρείες έχουν λάβει άδεια για την απομάκρυνση υλικού από χώρους απόρριψης τελμάτων και τη μεταφορά του σε κοντινές τοποθεσίες για επεξεργασία, ώστε να εξαχθεί ο υπόλοιπος μόλυβδος και ψευδάργυρος. Ωστόσο, η έκθεση αναφέρει ότι αυτή η δραστηριότητα έχει δημιουργήσει νέους κινδύνους καθώς σωροί μολυσμένου υλικού, μερικές φορές ύψους αρκετών μέτρων, έχουν αφεθεί ακάλυπτοι και χωρίς περίφραξη κατά μήκος των δρόμων και κοντά σε σπίτια, χωρίς προειδοποιητικές πινακίδες που να υποδεικνύουν ότι περιέχουν μόλυβδο.
Μικρότερης κλίμακας εξόρυξη λαμβάνει χώρα επίσης σε πολλαπλές τοποθεσίες γύρω από την Kabwe, όπου οι κάτοικοι που βιώνουν δυσκολίες επιβίωσης, βγάζουν τα προς το ζην εξάγοντας μόλυβδο και ψευδάργυρο από σωρούς αποβλήτων, συχνά εργαζόμενοι με ελάχιστο ή καθόλου προστατευτικό εξοπλισμό και εκθέτοντας τους εαυτούς τους σε ακραίους κινδύνους για την υγεία. Οι τοπικές επιχειρήσεις αγοράζουν αυτό τον μόλυβδο και ψευδάργυρο και ορισμένες φέρεται να έχουν πουλήσει τα μέταλλα απευθείας σε κινεζικές εταιρείες επεξεργασίας, σύμφωνα με το Human Rights Watch.
Η Juliane Kippenberg, αναπληρώτρια διευθύντρια για τα δικαιώματα των παιδιών στην Human Rights Watch και συγγραφέας της έκθεσης, δήλωσε ότι οι αξιωματούχοι της Ζάμπια επιδεινώνουν τη ρύπανση στην Kabwe συνεχίζοντας να εκδίδουν άδειες για την εξόρυξη και την επεξεργασία τελμάτων μολύβδου. Η Ζάμπια ψήφισε νέους κανονισμούς για την εξόρυξη το 2024 που είχαν ως στόχο να διασφαλίσουν ότι οι άδειες χορηγούνται μόνο όταν οι εταιρείες πληρούν τα περιβαλλοντικά και υγειονομικά πρότυπα, αλλά η Kippenberg δήλωσε ότι στην Kabwe, η πρόσθετη επεξεργασία «δεν γίνεται με τους περιβαλλοντικούς κανονισμούς να αποτελούν προτεραιότητα. Απολύτως όχι».
Ο έλεγχος της μεταλλευτικής βιομηχανίας της Ζάμπια εντάθηκε μόνο πέρυσι, όταν κατέρρευσε το φράγμα τελμάτων, απελευθερώνοντας 1,5 εκατ. τόνους βαρέων μετάλλων στον ποταμό Kafue, σκοτώνοντας ψάρια, καταστρέφοντας καλλιέργειες και προκαλώντας διακοπή της παροχής νερού στην Kitwe, μια πόλη με περισσότερους από μισό εκατομμύριο κατοίκους. Η Sino-Metals, υπεύθυνη για το ορυχείο, ανέφερε αρχικά ότι είχαν απελευθερωθεί μόνο 50.000 τόνοι αποβλήτων, αλλά μια αξιολόγηση της Drizit Environmental της Νότιας Αφρικής, κατέληξε ότι η ποσότητα αυτή ήταν 30 φορές μεγαλύτερη και ότι η διαρροή είχε δημιουργήσει ένα «τοξικό περιβάλλον ικανό να προκαλέσει μη αναστρέψιμη βλάβη τόσο στο οικοσύστημα όσο και στην ανθρώπινη υγεία». Οι δειγματοληψίες έδειξαν επικίνδυνα επίπεδα κυανίου, αρσενικού, μολύβδου και καδμίου, τα οποία, σύμφωνα με την έκθεση, θέτουν μακροπρόθεσμους κινδύνους για την υγεία, συμπεριλαμβανομένων βλαβών οργάνων, γενετικών ανωμαλιών και καρκίνου.
Ο Collins Nzovu, υπουργός ανάπτυξης υδάτων και αποχέτευσης της Ζάμπια, περιέγραψε την διαρροή στον Kafue ως «σοβαρή περιβαλλοντική καταστροφή που θα μπορούσε να είχε αποφευχθεί εάν είχαν ληφθεί τα κατάλληλα μέτρα ασφαλείας». Η κυβέρνηση διέταξε την Sino-Metals να σταματήσει τις δραστηριότητές της αμέσως μετά τη διαρροή, αλλά σύμφωνα με πληροφορίες, έχει επιτρέψει την επανέναρξη τους, εγείροντας ανησυχίες μεταξύ των κατοίκων σχετικά με το κατά πόσον οι αρχές μπορούν να προστατέψουν τις τοπικές κοινότητες.
Ο Bernard Njovu και τα έξι παιδιά του ζουν και εργάζονται σε ένα αγρόκτημα στο Kalusale, ένα χωριό 500 κατοίκων σε μια από τις περιοχές που έχουν πληγεί περισσότερο. Όταν έσπασε το φράγμα, οξύ χύθηκε στο κοντινό ρέμα Chambishi, καταστρέφοντας το αγρόκτημά του και δηλητηριάζοντας την παροχή νερού. Η οικογένεια του λαμβάνει πόσιμο νερό από την Sino-Metals τρεις φορές την εβδομάδα, αλλά για μπάνιο και πλύσιμο, λέει, «χρησιμοποιούμε το ίδιο όξινο νερό, οπότε ζούμε με το οξύ σε καθημερινή βάση».
Ο Titus Haakonde, του Ινστιτούτου Περιβαλλοντικής Υγείας της Ζάμπια, δήλωσε ότι η διαρροή στον ποταμό Kafue «άνοιξε τα μάτια του έθνους». «Όταν μιλάμε για αυτό το τεράστιο και φιλόδοξο σχέδιο για την αύξηση της παραγωγής χαλκού», είπε, «πρέπει επίσης να επενδύσουμε μαζικά στην περιβαλλοντική προστασία και υγεία», συμπεριλαμβανομένων περισσότερων υγειονομικών υπαλλήλων και καλύτερης χρηματοδότησης για εξοπλισμό και τεχνολογία.
Ο Josphat Njobvu, εκτελεστικός διευθυντής της Advocacy for Child Justice, μιας ΜΚΟ της Ζάμπια, δήλωσε ότι οι αρχές πρέπει να «βεβαιωθούν ότι εφαρμόζονται πραγματικά μέτρα προστασίας της υγείας. Πρέπει η επέκταση της εξόρυξης να περιμένει μέχρι να διευθετήσουμε τα προβλήματα και την έκθεση που αντιμετωπίζουμε; Φυσικά».
Μετά την διαρροή στον Kafue, η κυβέρνηση της Ζάμπια φαίνεται να έχει λάβει μέτρα για την αυστηροποίηση της εποπτείας των κανονισμών εξόρυξης, οι οποίοι, σύμφωνα με ειδικούς και αξιωματούχους, έχουν εφαρμοστεί άνισα. Πέρυσι, ο υπουργός Πράσινης Οικονομίας και Περιβάλλοντος της Ζάμπια διέταξε μία εταιρεία να αναστείλει τις δραστηριότητές της στην επαρχία Copperbelt, μετά από επιθεωρήσεις που αποκάλυψαν ότι ένα φράγμα τελμάτων είχε τοποθετηθεί, παράνομα, σε απόσταση 50 μέτρων από ένα ρέμα, και στην Kabwe, σύμφωνα με τα τοπικά μέσα ενημέρωσης. αναφέρθηκε ότι οι αξιωματούχοι της επαρχίας και της περιφέρειας ανέστειλαν τις εργασίες σε δύο εργοστάσια επεξεργασίας μετάλλων κινεζικής ιδιοκτησίας για παραβίαση των περιβαλλοντικών και υγειονομικών νόμων. Μετά από μια ακόμη αποτυχία φράγματος τελμάτων στην επαρχία Luapula, τον Νοέμβριο, ο υπουργός είπε ότι η Mukabamo Copper Mines Limited θα θεωρηθεί «πλήρως υπεύθυνη», επωμιζόμενη όλα τα έξοδα αποκατάστασης βάσει της αρχής «Ο ρυπαίνων πληρώνει» του Νόμου περί Περιβαλλοντικής Διαχείρισης της Ζάμπια του 2011.
Η Chrizoster Halwiindi Phiri, μέλος του κοινοβουλίου της Ζάμπια που εκπροσωπεί την Kabwe, δήλωσε ότι οι συνθήκες στην πόλη έχουν βελτιωθεί τα τελευταία χρόνια χάρη στις κυβερνητικές παρεμβάσεις που αποσκοπούν στη μείωση της έκθεσης στον μόλυβδο. Τα σχολεία σε ορισμένες από τις περιοχές που έχουν πληγεί περισσότερο έχουν ασφαλτοστρωθεί, ώστε τα παιδιά «να μην παίζουν στη σκόνη», είπε, ενώ έχει εισαχθεί νέος εξοπλισμός για τον έλεγχο και τη θεραπεία δεκάδων χιλιάδων κατοίκων με υψηλά επίπεδα μολύβδου. «Πρόκειται για μια συνεχιζόμενη κρίση δημόσιας υγείας», είπε, «αλλά τουλάχιστον είναι πολύ καλύτερα από ό,τι ήταν παλιά».
Η Kippenberg του Human Rights Watch χαιρετίζει τέτοιες προσπάθειες, αλλά σημείωσε ότι η εφαρμογή των περιβαλλοντικών και μεταλλευτικών νόμων της Ζάμπια παραμένει ασυνεπής. «Υπάρχουν ορισμένες από τις σωστές πολιτικές και ορισμένες από τις σωστές δηλώσεις από την κυβέρνηση», είπε, «αλλά δεν έχουμε δει κανένα από αυτά να εφαρμόζεται στην πράξη». Σημείωσε ότι τα παιδιά στο Kabwe ελέγχθηκαν και υποβλήθηκαν σε θεραπεία και στη συνέχεια στάλθηκαν πίσω στο «ίδιο μολυσμένο περιβάλλον».
Ο Evans Kunda, 50 ετών, μεγάλωσε τα τρία παιδιά του στο συγκρότημα κατοικιών Makululu στην Kabwe, έναν από τους μεγαλύτερους άτυπους οικισμούς της Ζάμπια, περίπου ένα μίλι από το ορυχείο. Η κόρη του, Beatrice, διαγνώστηκε με δηλητηρίαση από μόλυβδο όταν έγινε δύο ετών το 2006, και την παρακολούθησε να παλεύει στο σχολείο μέχρι που τελικά το παράτησε. «Υπάρχουν πολλές οικογένειες που αντιμετωπίζουν αυτό το πρόβλημα», είπε ο Kunda. «Μακάρι να μπορούσαμε να ξεκινήσουμε μια νέα ζωή μακριά από εδώ».
Με πληροφορίες από e360.yale.edu
