Σε μια εποχή όπου η λειψυδρία, η διάβρωση του εδάφους και τα καιρικά φαινόμενα επηρεάζουν ολοένα περισσότερο τα νησιά του Αιγαίου, η Ίος στρέφεται σε μια παλιά πρακτική διαχείρισης νερού που έρχεται ξανά στο προσκήνιο. Πρόκειται για τους παραδοσιακούς λίθινους αναβαθμούς, μικρές κατασκευές από πέτρα μέσα σε ρέματα εποχικής ροής, οι οποίες εφαρμόζονταν για δεκαετίες από τις τοπικές κοινωνίες πριν σταδιακά εγκαταλειφθούν. Σήμερα, μέσα από το έργο Med-RESET, η πρακτική αυτή επανέρχεται ως εργαλείο περιβαλλοντικής ανθεκτικότητας και βιώσιμης διαχείρισης του νερού. Το έργο ξεκίνησε το 2023, συντονίζεται από το MedINA, με εταίρους τους Boulouki, Save Ios και WWF Ελλάς.
Στο πλαίσιο του έργου κατασκευάστηκαν 50 λίθινοι αναβαθμοί στο ρέμα Μαυρουδή της Ίου. Οι κατασκευές βασίζονται στις τεχνικές της ξερολιθιάς και έχουν σχεδιαστεί ώστε να επιβραδύνουν τη ροή του νερού κατά τις έντονες βροχοπτώσεις. Αντί το νερό να κατεβαίνει απότομα προς τη θάλασσα παρασύροντας χώμα και φερτά υλικά, οι αναβαθμοί το συγκρατούν προσωρινά, επιτρέποντας μεγαλύτερη απορρόφηση από το έδαφος και περιορίζοντας τη διάβρωση.
Η πρακτική αυτή δεν αποτελεί νέα τεχνολογία. Αντίθετα, πρόκειται για γνώση που αναπτύχθηκε και αξιοποιήθηκε επί αιώνες στις άνυδρες περιοχές της Μεσογείου, ιδιαίτερα στα νησιά όπου το νερό ήταν πάντοτε περιορισμένος πόρος. Οι λίθινοι αναβαθμοί αποτελούν μία παραδοσιακή τεχνική που εφαρμοζόταν κιόλας από τη Μινωική εποχή και που επαναφέρεται στο σήμερα ως σύγχρονη «Λύση βασισμένη στη Φύση (Nature-based Solution)». Οι τοπικές κοινωνίες είχαν μάθει να αξιοποιούν το ανάγλυφο του εδάφους και την πέτρα ώστε να προστατεύουν καλλιέργειες, να συγκρατούν υγρασία και να περιορίζουν τις καταστροφές από τις απότομες νεροποντές. Με την εγκατάλειψη της παραδοσιακής αγροτικής δραστηριότητας, πολλές από αυτές τις υποδομές καταστράφηκαν ή αφέθηκαν χωρίς συντήρηση.
Οι λύσεις που βασίζονται στη φύση είναι παρεμβάσεις που σχεδιάζονται για να αντιμετωπίσουν κάποιες από τις σημαντικότερες κοινωνικές, οικονομικές και περιβαλλοντικές προκλήσεις, αξιοποιώντας με τον καλύτερο δυνατό τρόπο τη δύναμη των φυσικών διεργασιών. Η παρέμβαση αυτή αποτελεί ένα απτό παράδειγμα του πώς μια παραδοσιακή πρακτική μπορεί να προσφέρει αειφόρες λύσεις στις σύγχρονες περιβαλλοντικές προκλήσεις.
Σήμερα, η κλιματική κρίση επαναφέρει τη σημασία τέτοιων λύσεων. Τα νησιά του Αιγαίου αντιμετωπίζουν μεγαλύτερες περιόδους ξηρασίας, αλλά και πιο έντονα βροχομετρικά επεισόδια σε μικρό χρονικό διάστημα. Αυτό σημαίνει ότι μεγάλες ποσότητες νερού χάνονται γρήγορα προς τη θάλασσα, ενώ ταυτόχρονα αυξάνεται η διάβρωση και η υποβάθμιση του εδάφους. Οι λίθινοι αναβαθμοί λειτουργούν ως ένα φυσικό σύστημα επιβράδυνσης της απορροής, ενισχύοντας την ανθεκτικότητα του τοπίου χωρίς βαριές τεχνικές παρεμβάσεις.
Εκτός από την κατασκευή των αναβαθμών, το έργο περιλάμβανε και εκπαιδευτικές δράσεις για τη μεταφορά της τεχνογνωσίας σε τεχνικούς και τοπικούς φορείς. Η διάσταση αυτή θεωρείται ιδιαίτερα σημαντική, καθώς στόχος δεν είναι μόνο η εφαρμογή ενός πιλοτικού έργου, αλλά η διάδοση μιας πρακτικής που θα μπορούσε να αξιοποιηθεί και σε άλλα νησιά της Μεσογείου.
Οι υποστηρικτές της πρωτοβουλίας υπογραμμίζουν ότι τέτοιες παρεμβάσεις έχουν χαμηλό περιβαλλοντικό αποτύπωμα, ενσωματώνονται φυσικά στο τοπίο και αξιοποιούν τοπικά υλικά και παραδοσιακές τεχνικές. Παράλληλα, συμβάλλουν στη διατήρηση της πολιτιστικής κληρονομιάς, καθώς η τέχνη της ξερολιθιάς αποτελεί σημαντικό στοιχείο της νησιωτικής αρχιτεκτονικής και αγροτικής ιστορίας.
Η περίπτωση της Ίου δείχνει ότι η αντιμετώπιση των σύγχρονων περιβαλλοντικών προκλήσεων δεν βασίζεται αποκλειστικά σε νέες τεχνολογίες υψηλού κόστους. Σε ορισμένες περιπτώσεις, λύσεις που προέρχονται από την παραδοσιακή γνώση μπορούν να προσφέρουν αποτελεσματικά και βιώσιμα εργαλεία προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή.
Τα θετικά αποτελέσματα του έργου
Κατά τη διάρκεια του έργου ολοκληρώθηκε η κατασκευή 50 λίθινων αναβαθμών στο ρέμα Μαυρουδή στην Ίο μέσα από ένα διπλό εκπαιδευτικό πρόγραμμα, ενώ μελετήθηκε σε βάθος η επίδραση τους στους υδατικούς πόρους και τη βιοποικιλότητα της περιοχής. Τα αποτελέσματα είναι ιδιαίτερα θετικά: καταγράφηκε αύξηση της στάθμης του νερού σε δύο γεωτρήσεις, ενώ η ροή του νερού κατά τη διάρκεια των βροχοπτώσεων έγινε πιο ομαλή, καθώς το νερό συγκρατείται και απελευθερώνεται σταδιακά, μειώνοντας τις απότομες απορροές. Επιπλέον, καταγράφηκε σημαντική ενίσχυση της βιοποικιλότητας, αφού ενδεικτικά παρατηρήθηκαν 77 νέα είδη χλωρίδας (256 από 179) στη λεκάνη απορροής του ρέματος Μαυρουδή, εκ των οποίων τα πέντε καταγράφηκαν για πρώτη φορά στο νησί.
Παράλληλα, στο πλαίσιο του έργου, ολοκληρώθηκε τεχνική μελέτη και αδειοδοτήθηκε η κατασκευή 120 επιπλέον λίθινων αναβαθμών στην ευρύτερη περιοχή της υδρολογικής λεκάνης του Κάμπου της Ίου, διατυπώθηκαν προτάσεις για τη μείωση του κινδύνου πλημμύρας και ξηρασίας, ενώ υλοποιήθηκαν δράσεις εκπαίδευσης και ενεργής συμμετοχής της τοπικής κοινότητας. Σε συνέχεια του έργου κατασκευάστηκαν επιπλέον 20 λίθινοι αναβαθμοί στο ρέμα Μπούρη μέσα από ένα πρόγραμμα κατάρτισης για το τεχνικό προσωπικό του Δήμου Ιητών.
