Γιατί είναι τόσο δύσκολο να επιτευχθεί μια παγκόσμια συνθήκη για τα πλαστικά

Disclaimer: Απαγορεύεται η αναδημοσίευση, αναπαραγωγή, ολική, μερική ή περιληπτική ή κατά παράφραση ή διασκευή ή απόδοση του περιεχομένου του παρόντος διαδικτυακού τόπου με οποιονδήποτε τρόπο, χωρίς αναφορά στο RAWMATHUB.GR (με ενεργό link) ή χωρίς την προηγούμενη γραπτή άδεια του RAWMATHUB.GR. 

Αφού σημειώθηκε ελάχιστη έως καθόλου πρόοδος στις διαβουλεύσεις στις ομάδες εργασίας, οι δύο τελευταίες ημέρες των διαπραγματεύσεων διεξήχθησαν κεκλεισμένων των θυρών, αποκλείοντας τους παρατηρητές. Σε μια προσπάθεια να ξεφύγει από το αδιέξοδο, ο Πρόεδρος της Διακυβερνητικής Επιτροπής Διαπραγματεύσεων (Intergovernmental Negotiating Committee, INC), Πρέσβης Luis Vayas Valdivieso, πραγματοποίησε διμερείς συναντήσεις και διαβουλεύσεις με περιφερειακές ομάδες, όπως την ομάδα των αναπτυσσόμενων χωρών της περιοχής του Ειρηνικού και την ομάδα των χωρών της Λατινικής Αμερικής και Καραϊβικής. Ωστόσο, οι προσπάθειες του απέβησαν άκαρπες.

Παρά τις παρατεταμένες άτυπες συνομιλίες και τη μεγάλη χρονική τους διάρκεια, η διάθεση μεταξύ των παρατηρητών παρέμεινε εκπληκτικά αισιόδοξη, πιθανότατα επειδή πολλοί ερμήνευσαν την καθυστέρηση στις διαπραγματεύσεις ως ένδειξη πιθανής σύγκλισης μεταξύ των μερών.

Ωστόσο, το αναθεωρημένο σχέδιο κειμένου για τη Συνθήκη που παρουσίασε ο Πρέσβης Vayas λίγες μόνο ώρες πριν από την τελική σύνοδο ολομέλειας το πρωί της 15ης Αυγούστου 2025, διέφερε μόνο οριακά από το έγγραφο που είχε απορριφθεί από την πλειοψηφία των κρατών δύο ημέρες νωρίτερα. Ενώ τα θέματα της παραγωγής πλαστικών και της υγείας έτυχαν κάπως μεγαλύτερης προσοχής  - ως απόκριση στα αιτήματα πολλών κρατών - το αναθεωρημένο προσχέδιο εξακολούθησε να στερείται δεσμευτικών στόχων μείωσης για τα πλαστικά προϊόντα καθώς και δεσμευτικών ορίων για την παραγωγή πρωτογενών πλαστικών. 

Ο βασικός στόχος της Συνθήκης παρέμεινε σε μεγάλο βαθμό αμετάβλητος: διαχείριση αποβλήτων κατάντη και αποκατάσταση της πλαστικής ρύπανσης στο θαλάσσιο περιβάλλον. Οι δεσμευτικές υποχρεώσεις - ιδιαίτερα όσον αφορά την παραγωγή πλαστικών, το σχεδιασμό προϊόντων και έναν προτεινόμενο οικονομικό μηχανισμό - παρέμειναν εκτός πλαισίου. Αυτό που πολλές χώρες από τον Παγκόσμιο Νότο, την ΕΕ και την Ωκεανία θεώρησαν ανεπαρκές, ξεπερνούσε κατά πολύ τις κόκκινες γραμμές για αρκετές πετρελαιοπαραγωγές χώρες, των οποίων τα οικονομικά συμφέροντα συνδέονται στενά με την εξόρυξη πόρων που απαιτούνται για την παραγωγή πρωτογενών πλαστικών.

Οι ευρέως αποκλίνουσες θέσεις των αντιπροσωπειών ήταν ένας βασικός λόγος για τον οποίο δεν μπορούσε να συναφθεί μια συνθήκη. Ωστόσο, οι χρονικοί περιορισμοί και η δομή της διαπραγματευτικής διαδικασίας έπαιξαν επίσης καθοριστικό ρόλο. Το σύντομο χρονικό διάστημα των μόλις τριών ετών που διήρκεσαν οι συνομιλίες, άφησε λίγα περιθώρια για μια σταδιακή προσέγγιση ή για διαδικαστικούς μηχανισμούς για την επίλυση θεμελιωδών διαφωνιών σχετικά με τα ανώτατα όρια παραγωγής ή το πεδίο εφαρμογής της συνθήκης.  Οι διαπραγματευτές είχαν ως κύριο στόχο να καθορίσουν σαφείς προτεραιότητες, οι οποίες με τη σειρά τους θα οριοθετούσαν τις συζητήσεις ανάλογα, χωρίς όμως να είναι σαφής ο σκοπός της Συνθήκης. 

Ταυτόχρονα, δεν ήταν δυνατό να αγνοηθούν θεμελιώδεις διαφορές προκειμένου να επιτευχθεί πρόοδος όπου υπήρχε συναίνεση. Αυτές οι ελλείψεις στη διαδικασία πιθανότατα προήλθαν από την υποτίμηση της πολυπλοκότητας της αντιμετώπισης της πλαστικής ρύπανσης. Υπογραμμίζουν επίσης μια θεμελιώδη αντίθεση μεταξύ της επείγουσας δράσης ενόψει της κρίσης των πλαστικών και του χρόνου που απαιτείται για την οικοδόμηση εμπιστοσύνης και την επίτευξη προόδου σε πολυμερείς διαπραγματεύσεις.

Ελλείψει δομημένης διαδικασίας και καλά καθορισμένων εργαλείων επίλυσης συγκρούσεων, τα μέρη προσπάθησαν να ενσωματώσουν θεμελιωδώς αντίθετες θέσεις - για παράδειγμα, σχετικά με την υιοθέτηση μιας προσέγγισης πλήρους κύκλου ζωής για τα πλαστικά ή την προστασία των εθνικών εμπορικών συμφερόντων - σε διάφορα τμήματα του σχεδίου της συνθήκης. Πληθώρα ζητημάτων τέθηκαν ταυτόχρονα προς διαπραγμάτευση, οδηγώντας σε ένα υπερφορτωμένο και κατακερματισμένο κείμενο. 

Οι πολυμερείς περιβαλλοντικές συμφωνίες χρειάζονται συχνά δεκαετίες για να ωριμάσουν. Η εμπιστοσύνη χτίζεται σταδιακά μέσω επαναλαμβανόμενων συζητήσεων δημιουργώντας τις απαραίτητες συνθήκες για να γεφυρωθούν βαθιές διαφορές. Η ίδια η διαδικασία λήψης αποφάσεων, που βασίζεται στην απόλυτη συναίνεση μεταξύ των μερώ, επιδεινώνει περαιτέρω αυτήν την πρόκληση - και όχι μόνο στις διαπραγματεύσεις για μια συμφωνία για τα πλαστικά - καθώς επιτρέπει σε μεμονωμένα κράτη να μπλοκάρουν προτάσεις που υποστηρίζονται από σαφή πλειοψηφία. Αυτή η διαρθρωτική αδυναμία, η οποία επικρίθηκε επανειλημμένα από παρατηρητές από την έναρξη των διαπραγματεύσεων το 2022, αποτελεί επίσης εμπόδιο στις διεθνείς διαπραγματεύσεις για το κλίμα.

Οι παραπάνω ελλείψεις εγείρουν θεμελιώδη ερωτήματα σχετικά με το μέλλον της διαδικασίας. Παραμένει ασαφές εάν και πώς θα συνεχιστούν οι διαπραγματεύσεις, αν και ένας ακόμη γύρος διαπραγματεύσεων φαίνεται πιθανός. Ωστόσο, τόσο οι διαδικαστικές μεταρρυθμίσεις όσο και οι διαρθρωτικές καινοτομίες θα ήταν απαραίτητες για να επιτευχθεί ένα επιτυχές αποτέλεσμα.

Ο προγραμματισμός των διαπραγματεύσεων γύρω από σαφώς καθορισμένα ορόσημα και προτεραιότητες, αντί για ένα άκαμπτο χρονοδιάγραμμα, θα μπορούσε να βοηθήσει στη δημιουργία χώρου για την οικοδόμηση εμπιστοσύνης, στην πιο αποτελεσματική αλληλουχία των συζητήσεων και στη διευκόλυνση της σταδιακής προόδου. Αυτό θα αντιμετωπίσει τουλάχιστον ορισμένες από τις προκλήσεις που περιγράφονται παραπάνω. Εξάλλου, η πολυμέρεια παραμένει απαραίτητη για την αντιμετώπιση παγκόσμιων προκλήσεων αυτής της κλίμακας.

Το κατά πόσον η πολυμερής διαδικασία μπορεί να ξεπεράσει τους διαδικαστικούς περιορισμούς της συναινετικής λήψης αποφάσεων, παραμένει αβέβαιο. Το σίγουρο, ωστόσο, είναι ότι η πλαστική ρύπανση στα οικοσυστήματα - συμπεριλαμβανομένου του θαλάσσιου περιβάλλοντος - συνεχίζει να επιδεινώνεται. Και δεν περιμένει καμία συνθήκη.

Με πληροφορίες από rifs-potsdam.de

ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ - ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΣΥΝΤΑΚΤΙΚΗ ΟΜΑΔΑ RAWMATHUB.GR