Λιγνιτωρυχεία Καλογρέζας: Η ιστορία της γειτονιάς του κάρβουνου

Στη γειτονιά του «Κάρβουνου», το σημερινό Νέο Ηράκλειο και τη Νέα Ιωνία, έφταναν οι Αθηναίοι αλλά για άλλους λόγους. Όπως λέει στη μαρτυρία του ο Αντώνης Πανούσης (γιος λιγνιτωρύχου), έφταναν «γιατί έκανε λέει καλό η καπνιά στον κοκίτη». Πήγαιναν και της Αγίας Βαρβάρας, στη μεγάλη γιορτή των ανθρακωρύχων και μοιράζανε γλυκά, και όσοι ήθελαν πήγαιναν στις στοές για να δούνε πού και πώς δούλευαν οι λιγνιτωρύχοι. Ο Κοσμάς Ιωάννου θυμάται ότι εκεί, στα ανθρακωρυχεία, είχε δουλέψει και ο θρυλικός Σαμψών, ο Γιάννης Κεσκελίδης. Αλλά και ο Μυτιληναίος, ο μετέπειτα προπονητής του ΠΑΟ Σαφραμπόλεως που δούλευε σαν σοφέρ. Τα αυτοκίνητα με τα κάρβουνα, θυμάται να περνάνε από την οδό Βυζαντίου «γιατί το σπίτι της γιαγιάς μου ήταν γωνία με την Ομορφοκλησσιάς και εγώ καθόμουνα στην αυλή, παιδάκι τότε, και τα χάζευα».

Είναι πολλά που θυμίζει και αποκαλύπτει για τη γειτονιά του κάρβουνου, ο «Άλλος Τόπος Επικοινωνίας και Πολιτισμού». Σύλλογος έκφρασης και πολιτισμού που γεννήθηκε στα χρόνια της κρίσης στο Ηράκλειο Αττικής, με στόχο να εμψυχώσει και να παρηγορήσει μέσω των τεχνών, αφιερώνει το πέμπτο θεματικό του ημερολόγιο στα λιγνιτωρυχεία Καλογρέζας – Νέου Ηρακλείου. Οι υποστηρικτές του συλλόγου αυτού ήταν από τους πρώτους που ασχολήθηκαν με την αναζήτηση και την προβολή της τοπικής ιστορίας, οργανώνοντας το 2015 μια φωτογραφική έκθεση για την καταγωγή της πόλης, με τίτλο «Ανακαλύπτοντας το Ηράκλειο Αττικής (1880-1980)», μέσα από ασπρόμαυρες φωτογραφίες που βρήκαν από μπαούλα και οικογενειακά άλμπουμ.

Ακολούθησαν, μεταξύ άλλων, το ημερολόγιο για την ιστορία του «εν Ηρακλείω υποσταθμού» της Ηλεκτρικής Εταιρείας Αθηνών – Πειραιώς και μετέπειτα της ΔΕΗ, ενός άγνωστου βιομηχανικού κτιρίου του 1929 που διεκδικεί την ανάδειξη του ως μουσείου, αλλά και οι «Υδάτινες διαδρομές» του Αδριάνειου υδραγωγείου μέσα από επιστημονικά, ιστορικά και λογοτεχνικά κείμενα.

Το ημερολόγιο - μονογραφία του 2020 με τίτλο «Όταν από τη γη έβγαζαν λιγνίτη» φωτίζει τα λιγνιτωρυχεία Καλογρέζας – Ν. Ηρακλείου, οκτώ δεκαετίες από την έναρξη της λειτουργίας τους και έξι από την οριστική «σιωπή» τους. Οι συντάκτες του έτρεχαν επί μήνες σε βιβλιοθήκες, ιστορικά αρχεία και συμβολαιογραφεία, προσέτρεξαν σε διατριβές, ιστορικά και οικονομικά βιβλία, περπάτησαν στην έκταση των λιγνιτωρυχείων με πολύτιμο συνοδοιπόρο τον δρα Ευστάθιο Χιώτη (δρ Μηχανικό Μεταλλείων - Μεταλλουργό, τ. διευθυντή ΙΓΜΕ και ΔΕΠ), άκουσαν πολλές μαρτυρίες.

Στις 200 σελίδες του ημερολογίου υπάρχουν κείμενα για την πρώτη άδεια μεταλλευτικών ερευνών το 1933, την έναρξη της λειτουργίας των λιγνιτωρυχείων το 1940, τα σκοτεινά χρόνια της Κατοχής, την εκμηχάνισή τους το 1948 με χρήματα του σχεδίου Μάρσαλ, τεκμήρια και από την αναγκαστική διαχείρισή τους από το 1957 έως το 1960, αναφορές στους αγώνες του Σωματείου Μεταλλευτών Ελλάδος, οικονομικά στοιχεία και άλλα πριν πέσουν οι τίτλοι του τέλους.

Μεγάλο ενδιαφέρον παρουσιάζει το κείμενο του Ευστάθιου Χιώτη για τα λιγνιτωρυχεία, τη γεωλογία τους, την αδειοδότησή τους, την παραγωγή λιγνίτη από την Καλογρέζα, όπου από το 1948 μέχρι το 1958 έφθασε τους 404.000 τόνους κ.ά. Για την έρευνα και την τεκμηρίωση του υλικού εργάστηκαν οι Φώντας Ζαβιτσάνος, Δήμητρα Κουντή, Ανθή Χαρώνη, ενώ το φωτογραφικό υλικό επιμελήθηκε η Ελένη Γλαρέντζου.

Συγκινητικές είναι οι μαρτυρίες συγγενών λιγνιτωρύχων, κατοίκων της περιοχής καθώς και το ρεπορτάζ στην «Ελευθερία» του 1957, του νεαρού τότε δημοσιογράφου Φρέντυ Γερμανού, ο οποίος περιγράφει την κατάβαση του στα βάθη του λιγνιτωρυχείου και τη συνάντησή του με τους 170 απελπισμένους απεργούς πείνας της Καλογρέζας. 

Η Λεωφόρος Κύμης πήρε το όνομα της από τους λιγνιτωρύχους της περιοχής στην Εύβοια, η οποία υπήρξε η πρώτη διδάξασα στο πεδίο, πριν ακόμη και από το Λαύριο. Το άνοιγμα των λιγνιτωρυχείων Καλογρέζας - Ηρακλείου τους βρήκε μέσα στις στοές. Ήταν η πλειοψηφία ανάμεσα σε 400 εργάτες, με 60 απ’ τους υπόλοιπους να είναι από τη Μήλο και 50 από τις γύρω περιοχές. Επί του παρόντος, η μόνη εγκατάσταση που έχει μείνει τρόπον τινά όρθια είναι το σιλό φόρτωσης λιγνίτη. Ένας πύργος με ένα μεγάλο χωνί στο κάτω μέρος, απ’ όπου έπεφτε το κάρβουνο στις καρότσες των φορτηγών. Για να καταλήξει εκεί υπήρχε μια αλυσίδα παραγωγής που έφτανε στα έγκατα της γης και στον ρύκτη που χτύπαγε το κοίτασμα για να πέσει στα 170 μέτρα βάθος.

Η τοποθεσία των λιγνιτωρυχείων -μπορούσες να πας με τα πόδια στο κέντρο της Αθήνας- αποτέλεσε στην αρχή πλεονέκτημα. Σε συνδυασμό με το ότι ο λιγνίτης τους θεωρούνταν τότε ο πιο ποιοτικός στη χώρα και στην Κατοχή ο ανεφοδιασμός απ’ το εξωτερικό ήταν ανέφικτος κάποιες φορές, τα λιγνιτωρυχεία Καλογρέζας - Ηρακλείου εξελίχθηκαν στην κυριότερη πηγή καυσίμου για την ηλεκτροδότηση της πρωτεύουσας. Με την άνοδο της αστικοποίησης ωστόσο απ’ τη δεκαετία του ’50 και την περικύκλωσή τους από πολυκατοικίες, εξάντλησαν όλα τ’ αποθέματα που ήταν πλέον διαθέσιμα και σταμάτησαν να λειτουργούν οριστικά το 1958.

Σήμερα δεν είναι πολλοί όσοι γνωρίζουν για εκείνες τις ημέρες στις στοές. Τα μέλη του Άλλου Τόπου Επικοινωνίας και Πολιτισμού, του συλλόγου που τον ενδιαφέρει να αναδείξει την τοπική ιστορία της περιοχής, επισημαίνουν τον κίνδυνο να χαθεί και το τελευταίο αποτύπωμα των λιγνιτωρυχείων όπως και για τη σημασία που έχει να εξελιχθούν τα απομεινάρια των λιγνιτωρυχείων σε μια νέα στέγη - Μουσείο.

Ο Ευστάθιος Χιώτης, Μέλος του Συλλόγου, υποστηρίζει τη δημιουργία μουσείου, γιατί από εκεί ξεκίνησε ο λιγνίτης. «Δεν είναι μόνο η διαχείριση αυτού του έργου που υπάρχει και μας ενδιαφέρει. Το βλέπουμε επίσης σαν μια στέγη, σαν ένα χώρο που θα στεγάσει ένα μουσείο. Έχουμε την ευκαιρία μέσα από αυτόν τον χώρο να παρουσιάσουμε την εξέλιξη του εξηλεκτρισμού στην Ελλάδα χάρη στον λιγνίτη που ξεκινάει από την Καλογρέζα, συνεχίζει στο Λαύριο, φτάνει στην Πτολεμαΐδα και στην Κοζάνη και μέχρι σήμερα είναι ενεργός. Επομένως, πέρα από τη διατήρηση αυτού του τσιμεντένιου κατασκευάσματος που έχει την ιστορία του, μας ενδιαφέρει η δημιουργία μιας στέγης όπου θα φιλοξενήσουμε την ιστορία αυτή που δεν πρέπει να πάει χαμένη και κυρίως θα έχει έναν παιδαγωγικό ρόλο. Θα είναι ένα μουσείο που θα περιγράφει σε μικρογραφία τους αγώνες της Ελλάδας από τη γερμανική Κατοχή μέχρι σήμερα».

Με πληροφορίες από www.avgi.gr και www.kathimerini.gr